MuseumJeugdUniversiteit

Wat was de allereerste plant in Nederland?

2011-12-14T09:08:00.000-08:00

De Leidse musea geven colleges aan leergierige kids van 8 tot 12 jaar in de Museum Jeugd Universiteit. Bioloog Hans Kruijer gaf in de Hortus botanicus antwoord op de vraag ‘Wat was de allereerste plant in Nederland?’

Je hebt het over vroege landplanten, wat noem je vroeg?
‘Ik heb de kinderen de tijdschaal laten meten met behulp van hun eigen arm. Als punt waarop het eerste leven ontstaat neem je het midden van je lijf, van daaruit meet je tot je vingertoppen. De allereerste algen ontstaan bij je elleboog, de eerste dieren bij het begin van je hand. De landplanten ontstaan bij het begin van je vinger: 450 miljoen jaar geleden. De dino’s bij je eerste vingerkootje. Wij mensen zitten helemaal aan het allerverste puntje - bij je nagel, of misschien zelfs het vuil van je nagel, zo kort zijn we pas op aarde.
Dat iets vroeg ontstaan is wil niet zeggen dat er nu geen planten meer zijn die op deze vroege planten lijken. Er zijn nog steeds groepen van wieren die al heel lang geleden zijn ontstaan. Er zijn groenwieren die lijken op de wieren waaruit de allereerste landplanten zijn ontstaan. Er zijn fossielen gevonden van vroege landplanten die lijken erg op de mossen en varens van nu. ’

Hoe moet je je de wereld voorstellen in die tijd?
‘Ik heb een foto laten zien die ik op Spitsbergen gemaakt heb. Je zag eilanden, bergen, gletsjers, rotsen en wat korstmossen en mossen. Korstmossen zijn een samenlevingsvorm van een alg of blauw- of groenwier en een schimmel, mossen behoren tot de oudste groepen landplanten. Zoals op die foto moet het er ongeveer hebben uitgezien in de tijd van de eerste landplanten.’

Waarom zijn planten op het land gaan groeien?
‘Ik stel me voor dat ze in ondiepe plassen groeiden die soms opdroogden. De planten pasten zich aan om een poosje zonder water te overleven. Tot ze zoveel slimme trucs hadden ontwikkeld, dat ze het ook konden redden op het land.’

Wat voor trucs waren dat?
‘Een waterplant heeft water genoeg om zich heen, een landplant moet maar zien hoe hij aan water komt. De eerste landplanten waren klein en hadden iets mosachtigs. Mossen kunnen water via hun bladeren en andere plantendelen opnemen, maar ze hebben geen echte wortels. Later ontwikkelden zich planten die met hun wortels water dieper uit de grond kunnen halen. Dat zijn de vaatplanten. Ze transporteren water van de wortel naar de bladeren via vaten, buisjes voor watertransport. De eerste vaatplanten waren de voorouders van varens, paardenstaarten en wolfsklauwen.’

Kunnen mossen slecht tegen droogte?
‘Nee, daar kunnen ze vrij goed tegen. Sommige soorten kunnen wel een half jaar tot een jaar zonder water. Ze lijken dan dood, maar als het gaat regenen worden ze weer fris en vrolijk en groeien ze verder. Een van de kinderen wilde weten of ze ook tien jaar lang zonder water zouden kunnen, maar dat redden de mossen niet. Tien jaar is ook wel heel erg lang; de vraagsteller was zelf acht jaar. En alles wat leeft heeft immers water nodig.’

Heeft het voor een mos voordeel om geen wortels te hebben?
‘Ze hebben er in elk geval geen last van. Ze houden zich vast met kleine celdraadjes die op wortels lijken, maar waar ze geen voedingsstoffen of water mee opnemen. Ze kunnen op allerlei dingen groeien: grond, takken, rotsen. Veel kinderen hadden muurtjes met mooi mos in de tuin.’

Helaas groeit mos ook op grasvelden...
‘Ik krijg daar vaak vragen over: het lijkt of het mos het gras verstikt. Maar vaak is het te donker voor gras, waardoor het gras niet goed groeit. Het mos neemt dan de open ruimte in. Wil je dat oplossen dan moet je de schaduw weghalen - dat kan vaak niet, je wilt niet zomaar bomen omhakken of gebouwen afbreken.’

Wat is een sterrenstelsel?

2011-12-14T09:02:00.000-08:00

Sterrenkundige en wetenschapsjournalist Govert Schilling ging in Museum Boerhaave in op de vraag wat sterrenstelsels zijn, en of er buitenaards leven bestaat. Na het college gingen de studenten nog op ruimtereis in een mobiel planetarium.

Wat is een sterrenstelsel?
De lichtvlekjes die je ziet als je ’s avonds naar boven kijkt, zijn geen aparte sterren, maar een compleet sterrenstelsel. Een sterrenstelsel bestaat uit een ster, waar een of meerdere planeten omheen draaien. Onze aarde is ook onderdeel van een sterrenstelsel, de ster waar de aarde omheen draait, is de zon. In deze sterrenstelsels zweven wolken van heet gas en daarin ontstaan nieuwe sterren die aan het eind van hun leven soms uit elkaar knallen. De brokstukken en stofwolken die vrij komen bij zo’n knal kunnen door zwaartekracht bij elkaar klonteren, en als dat lang genoeg doorgaat, ontstaat er een planeet. Dit betekent dat alles waar de aarde uit bestaat, en alles wat op aarde leeft, gemaakt is van restjes sterren.

Hoe kunnen we nieuwe planeten, waar misschien wel leven op is, ontdekken?
Met behulp van hele grote telescopen kunnen we op zoek gaan naar sterren die heel ver weg staan. Als je door die telescoop dan ziet dat de ster een beetje wiebelt, kan dat betekenen dat er een planeet om heen draait. Zo’n planeet noemen we een exoplaneet. De ster gaat door het ronddraaien van de planeet een beetje wiebelen. Je kan dit zelf ook uittesten door bijvoorbeeld een emmer met zand vast te pakken en rondjes te gaan draaien. Je merkt dan dat je zelf ook niet helemaal stil kunt staan, net als de ster.

Kan er buitenaards leven bestaan?
Er zijn wel meer dan 100 miljard planeten buiten ons eigen sterrenstelsel. We weten al van een paar planeten dat ze op onze aarde lijken, omdat er bijvoorbeeld ook vloeibaar water is. Deze planeten zijn nu nog te ver weg om er naar toe te gaan, maar misschien dat dit in de toekomst wel mogelijk is. Het zou kunnen dat op deze planeten, net als op de aarde, wel leven mogelijk is.

Hoe zien buitenaardse wezens eruit?
De kinderen mochten een tekening maken van hoe zij dachten dat een buitenaards wezen eruit ziet. Er kwamen veel verschillende tekeningen, bijvoorbeeld van buitenaardse wezens met vier armen, wieltjes in plaats van benen en maar één oog. Opvallend was dat ze allemaal toch wel een klein beetje op mensen lijken. De kans dat buitenaardse wezen echt op mensen lijken is niet zo groot. Het heeft op aarde ook een paar miljard jaar geduurd voor er meer leven was dan alleen bacteriën. De ontwikkeling tot andere soorten van leven, bijvoorbeeld dinosauriërs en mensen, is door vele toevalligheden, zoals vulkaanuitbarstingen en meteorietinslagen gekomen. De kans dat dit op andere planeten precies zo gebeurd, is dus heel klein. Als we voor het eerst buitenaards leven ontdekken, zal dit er waarschijnlijk uitzien als een soort bacteriën.

Kunnen we met buitenaardse wezens praten?
Het is soms al moeilijk om met andere mensen te praten, omdat je bijvoorbeeld de taal niet begrijpt. Het wordt helemaal moeilijk als je met een varkentje wil praten, dus hoe doe je dat met buitenaardse wezens? De kans dat dit kan, is heel erg klein. Als er wezens zijn die intelligent genoeg zijn om een boodschap te sturen, kan het wel eeuwen duren voor wij die begrijpen.

Leukste vraag: Hoe kun je een ruimtewezen herkennen als die vermomd is als een mens?
Dit is een beetje een enge vraag, want dan kan iedereen om je heen stiekem een ruimtewezen zijn. De kans dat dit zo is, is gelukkig maar heel erg klein. Het zou namelijk betekenen dat het ruimtewezen al een beetje op een mens moet lijken, om zich zo te kunnen vermommen. Als een ruimtewezen op een blokje hout lijkt, kan het al niet meer. Daarnaast moeten de ruimtewezens ook nog zo intelligent zijn dat ze een manier hebben gevonden om naar onze aarde te reizen, en dan ook nog eens zonder dat iemand het ziet.

Bestaat er nog dinovoer?

2011-12-05T06:06:00.000-08:00

De Leidse musea geven colleges aan leergierige kids van 8 tot 12 jaar in de Museum Jeugd Universiteit. Hoofd collectiebeheer Gerda van Uffelen gaf in de Hortus botanicus antwoord op de vraag of er in de Hortus dinovoer groeit.

Weet je veel van dinosauriërs?
‘Wel wat, maar ik weet veel meer van planten. Een aantal kinderen in de groep wist al ontzettend veel van dinosauriërs. Bijvoorbeeld dat ze in het Mesozoïcum leefden; dat is Trias, Jura en Krijt samen, van meer dan 230 miljoen jaar geleden tot 65 miljoen jaar geleden.’

Bestaan er nog planten uit de tijd van de dino’s?
‘Er leven nog steeds planten die er precies zo uitzien als in de tijd dat er dinosauriërs waren. Cycas, de Palmvaren, is een bekend voorbeeld. De Hortus heeft er een mooie collectie van dus de kinderen konden zelf voelen hoe stug en stekelig de bladen zijn; geen lekker hapje voor de dino’s.’

Aten alle dinosauriërs planten?
‘Er zijn meer dan 1100 verschillende soorten dinosauriër bekend en de lijst groeit nog steeds. Een aantal at vlees en een aantal planten. Dat kun je aan de bouw zien. Vleeseters hebben scherpe tanden, hun ogen zitten dichter bij elkaar zodat ze goed diepte kunnen zien, ze zijn vaak gebouwd om snel te lopen. Planteneters hebben platte kiezen. Soms zijn ze ook gebouwd om heel snel te lopen, zodat ze vlug van hun aanvaller weg kunnen rennen. Zoals een gazelle van een leeuw wegrent. Soms zijn ze heel groot en dik, zodat een aanvaller ze niet gauw de baas is; zoals er maar weinig vleeseters zijn die een gezonde volwassen olifant aan kunnen vallen.’

Zijn ze echt uitgestorven?
‘Er is een aantal jaar geleden ontdekt dat vogels afstammen van vleesetende dinosauriërs, en dat dinosauriërs soms ook al veren hadden; dat vind ik een erg leuke gedachte. Maar uit de laatste 65 miljoen jaar zijn er geen fossielen van dino’s meer gevonden. De fossielen die we kennen zijn allemaal ouder. Er zijn botten bij, maar bijvoorbeeld ook versteende drollen van wel 30 centimeter lang.’

Hoe kunnen we dan weten hoe ze eruit zagen?
‘Dat weten we niet helemaal zeker. Er zijn complete skeletten gevonden die veel vertellen over de bouw. Op de plaats van de maag zijn afgesleten stenen gevonden – sommige planteneters hadden stenen in hun maag die hielpen het voedsel fijn te malen. Maar welke kleur ze hadden weten we nog niet. Omdat het planteneters zijn denk je gauw aan een onopvallende kleur, zoals grijs of groenig. Maar misschien had je wel zuurstokroze of sinaasappeloranje dino’s. In films zijn de dino’s levensecht nagemaakt, bijvoorbeeld in ‘Walking With Dinosaurs’. Een meisje vroeg of een plaatje uit die film echt was.. maar dat kan niet, er waren nog geen fototoestellen of filmcamera’s. En nog geen mensen om te filmen. Als achtergrond voor die film zijn stukken natuur uit Nieuw Zeeland en Nieuw Caledonië gebruikt, waar nog veel planten groeien die in de tijd van de dino’s ook in het wild voorkwamen.’

Groeien zulke planten ook in de hortus?
‘We hebben veel palmvarens, zei ik al. De kinderen zijn ook gaan kijken naar twee ‘levende fossielen’, planten waarvan eerst alleen de fossielen bekend waren maar die later ook levend en wel ontdekt zijn: de Wollemi den en de Ginkgo. Zo’n Wollemi kun je trouwens voor veel geld kopen - een kind had genoeg gespaard voor een kleintje, maar hij kocht toch liever een Playstation 3... Ik had ook een andere naaldboom als voorbeeld bij me, een jonge Slangenden. En een paar varens. Ook de eerste bloemplanten zijn uit de tijd van de dino’s: bijvoorbeeld de waterlelie en de Victoria-waterlelie, de Magnolia en de Tulpenboom. Die groeien hier allemaal, al bloeien ze nu niet. Dat waren vast heerlijke hapjes voor plantenetende dinosauriërs.’

Is het waar dat de dino’s door een meteorietinslag verdwenen zijn?
‘Wetenschappers denken van wel; er is in Mexico ook een plek ontdekt waar een grote inslag is geweest, juist in de tijd dat de dino’s zijn uitgestorven. Spannend idee dat in de week van het college ook een meteoriet rakelings de aarde is gepasseerd: op 300.000 kilometer afstand. De kinderen vonden dat zo ver dat ze er niet wakker van lagen.’

Waaraan herken je een farao?

2011-11-15T06:29:00.000-08:00

Egyptoloog Maarten Raven geeft in het Rijksmuseum van Oudheden antwoord op de vraag hoe je een farao herkent.

Heb jij wel eens een farao gezien?
Nee, natuurlijk niet, want de farao’s (de vroegere koningen van Egypte) zijn al duizenden jaren dood. Je kunt in Egypte nog wel hun mummies zien. En verder hebben we natuurlijk afbeeldingen van farao’s op de muren van tempels en graven in Egypte, of op voorwerpen die nu in musea liggen. Sommige daarvan zijn ook in Leiden te zien in het Rijksmuseum van Oudheden. Hoe herken je in die oude voorstellingen nu wie een farao is, en wie bij voorbeeld een god of een hoge ambtenaar? En hoe herkenden die Oude Egyptenaren zelf hun koning als die tussen andere mensen op straat liep? De meeste mensen hadden hem immers nog nooit in levende lijve gezien, en ook een farao is maar gewoon een mens.

Hadden ze dan geen portretten van de farao?
Jawel, die waren er wel, maar portretten liegen meestal. Kijk maar eens naar een Euromunt uit je portemonnee. Daarop staat een portret van Koningin Beatrix. Helpt dat om haar te herkennen? Nee, natuurlijk niet, want dat soort officiële portretten maken iedereen altijd een beetje mooier en een beetje jonger. Wij hebben natuurlijk daarnaast foto’s en televisiebeelden, en zo weten veel mensen best wel hoe de koningin er echt uitziet. Maar de Egyptenaren hadden dat allemaal niet, alleen officiële portretten. En die laten een ideale koning zien die nooit ouder wordt. Dat helpt allemaal niet bij het herkennen.

Maar een farao droeg toch een kroon?
Precies, de farao zorgde er zelf wel voor dat hij opviel door speciale hoofddeksels te dragen. Dat waren niet alleen maar kronen, maar ook speciale gevouwen hoofddoeken en mutsen die niemand anders mocht dragen. Iedere muts of kroon had zijn eigen betekenis, al weten we niet altijd hoe dat precies zat. Onze koningin draagt ook vaak geen kroon maar alleen maar een hoed, maar dan wel eentje die echt opvalt door zijn model of kleur. En net als onze koningin droeg de farao bijzondere kleding. Hij droeg schorten van een heel speciaal model, met achter een dierenstaart of aan de voorkant een metalen versiersel.

Hadden farao’s ook scepters?
Scepters zijn een soort stokken die je in je handen draagt. Net als die kronen laten ook de scepters zien wie er de baas is, want praktisch nut hebben ze niet. Aan de vorm kan je soms zien wat ze betekenen. Zo droeg de farao een scepter met een haak eraan, zoals herders gebruiken om hun schapen en geiten bij elkaar te houden. Dat betekent dus dat hij een soort opperherder van zijn volk was. En verder houdt hij vaak een soort zweep vast. Daarmee kan je natuurlijk iemand een tik uitdelen en zo de baas over hem spelen, maar misschien is het eigenlijk wel een ding om vervelende vliegen te verjagen. Alweer een van die dingen die we niet zeker weten.

Kronen, kleren, scepters … waren er verder nog dingen waaraan je de farao herkende?
Ja, want de farao hield ervan om overal zijn naam op te schrijven. Iedere farao had wel vijf namen, en twee daarvan staan in een bijzondere ring geschreven. Zo’n ring heet een cartouche, en zelfs wie niet kon lezen zag die cartouches wel staan en wist dan dat het over de koning ging. Trouwens, na een tijdje herkende iedereen in die ring de schrifttekens van de regerende farao wel, ook al kon hij niet lezen. Zo helpen ook die koningsringen om afbeeldingen of opschriften van de farao’s te herkennen.

Leukste vraag: Waren er ook vrouwelijke farao’s?
Eigenlijk waren farao's mannen, maar er zijn wel koninginnen geweest die de macht grepen en vervolgens over Egypte regeerden. Bijvoorbeeld Hatsjepsoet, nadat haar man, farao Thoetmosis II, overleed. Zij is 21 jaar lang de baas van Egypte geweest. En we kennen natuurlijk allemaal koningin Cleopatra, die ook regeerde. Het grappige is dat de vrouwelijke farao’s zich regelmatig als man lieten afbeelden, in de kleding van een farao, met een baard en zonder borsten.

Heb jij wel eens een rode komkommer gezien?

2011-10-14T02:13:00.000-07:00

Bioloog en komkommerkenner Brigitta de Wilde geeft in de Hortus botanicus antwoord op de vraag of er rode komkommers zijn.

Is er veel te vertellen over komkommers?
‘We hebben ook andere leden van de komkommerfamilie besproken, de Cucurbitaceae. Ik had gedacht dat de kinderen het vreemd zouden vinden dat ook bijvoorbeeld meloenen, courgettes, kalebassen en pompoenen tot die familie behoren, maar dat vonden ze heel gewoon. Dat de ene vrucht als groente gebruikt wordt en de andere als fruit vonden ze ook niet gek. Kalebassen kun je eten als ze jong zijn, en als ze oud en uitgedroogd zijn kun je er van alles van maken. Van eetnap tot melkfles. In veel landen levert de komkommerfamilie belangrijk ‘stapelvoedsel’, dat wil zeggen dat de vruchten het basisvoedsel vormen. Er zijn ook familieleden die als medicijn gebruikt kunnen worden.’

Groeien ze ook in het wild?
‘Er is één lid van de komkommerfamilie dat in Nederland in het wild voorkomt: de Heggerank, een plantje dat in de duinen groeit en kleine besjes maakt die van groen via oranje naar rood verkleuren, als een stoplicht. In de tropen groeien allerlei wilde familieleden van de komkommer. Zoals een liaan die op enorme hoogte zijn vruchten maakt. Mijn man en ik waren een keer op een wetenschappelijke expeditie in Malaysia, en we mochten planten verzamelen voor het herbarium - dat is een verzameling gedroogde planten met alle wetenschappelijke informatie over de vindplaats erbij. Er klom een man voor ons helemaal naar boven om de vruchten van die liaan te verzamelen - zeker wel twintig meter hoog, en dan moest hij nog met een soort vishengel met daaraan een mes de twijg met vruchten lossnijden. Dat was erg dapper van hem. Het bleek een heel nieuwe, nog niet ieder ontdekte soort te zijn. Die plant hebben we naar de man genoemd die ons geholpen heeft: de Bayabusua.’

Een liaan, is dat een slingerplant?
‘Je hebt planten die zich echt om iets heen slingeren; dat doen de planten uit de komkommerfamilie niet. Die maken ranken waar ze zich mee vastpakken. Dat noemen we klimplanten. Wij hebben een vrucht met grote gevleugelde zaden van een andere liaan meegenomen, Alsomitra macrocarpa. De vrucht is zo groot als een hoed en bevatte wel duizend zaden. Ik had voor alle kinderen een gevleugeld zaad meegebracht. Het was te oud om te ontkiemen maar je kon nog wel uitproberen hoe fantastisch het vloog. Er is zelfs een zweefvliegtuig gemaakt dat helemaal de vorm van dit zaadje heeft, omdat het zo supergoed zweeft.’

Rare naam eigenlijk, komkommer.
‘Een van de kinderen had kromme komkommers gekweekt en die noemde hij kromkommer. Ze wisten ook wat de verleden tijd van een komkommer is: kwamkwammer. De vorm is soms ook raar: vooral pompoenen hebben soms de meest bizarre vormen.’

En de bloemen?
‘Die zijn bijna altijd geel of wit; een heel enkele keer rood, zoals bij de liaan waar ik eerder over vertelde. De vruchten zijn bij een aantal soorten wel rood. Zoals bij de Heggerank.’

Komkommers smaken eigenlijk nergens naar.
‘Dat zeiden de kinderen ook: er zit haast geen smaak aan dus de meeste kinderen lusten wel komkommers, vonden ze. Maar oorspronkelijk hebben bijna alle komkommers een bittere smaak. Kwekers hebben net zo lang gezocht tot ze de bittere smaak van de komkommer kwijt waren. Net zoals je piepkleine snack-komkommers hebt; kwekers hebben steeds kleinere komkommers met elkaar gekruist tot zo’n mini-komkommertje. Ik had wat bitter smakende Momordica-vruchten meegenomen, die zien eruit als een wrattige komkommer, maar sommige kinderen vonden dat best lekker. Ik had ook zoete meloen om te proeven, dat vond bijna iedereen lekker.’

Weet jij alles van poep?

2011-09-23T00:24:00.000-07:00

Prof.dr. Marc Benninga is ‘poepdokter’ in het AMC en kwam in Museum Boerhaave college geven over poep. Poepen doet iedereen, maar we kwamen tot de ontdekking dat dat soms nog niet zo vanzelfsprekend is.

Hoe ziet poep eruit?
Poep kan vele kleuren en vormen hebben. De studenten noemen geel, bruin, groen en zwart. De kleur van de poep wordt bepaald door wat je gegeten hebt, maar soms ook door een ziekte die je hebt. Witte poep geeft aan dat er problemen zijn met je lever. Zwarte poep is zwart doordat er bloed in zit door een ontsteking in je maag. De kleur kan je helpen te ontdekken dat je ziek bent. Daarnaast kun je harde poep hebben met grote keutels, maar ook waterige poep als je aan de racekak bent, zoals de kinderen in de zaal noemen. Sommige woorden voor poep verwijzen ook naar de hoeveelheid poep, zoals bijvoorbeeld bolus, hoop(je) en drol.

Hoe word je zindelijk?
Ieder kind wordt op een gegeven moment zindelijk. Het blijkt zelfs dat als pappa en mamma het kind meer stimuleren of zelfs dwingen om zindelijk te worden, dat dat vaak niet helpt en het kind juist niet eerder zindelijk wordt. De meeste kinderen worden zindelijk rond de leeftijd van 2,5 jaar. Ze kunnen dan hun buitenste kringspier zelf aanspannen en ontspannen ofwel je knijpt je billen tegen elkaar aan. Hierdoor kun je bepalen of je gaat poepen of het nog ophoudt.

Wat voor problemen kun je hebben met poepen?
Uit de zaal komt de reactie van de kinderen dat ze allemaal weleens last hebben gehad van diarree, verstopping of wormpjes. Bij diarree moet je sneller poepen dan normaal en zit er meer vocht in je poep. Bij diarree moet je opletten voor uitdrogingsverschijnselen. Diarree kun je krijgen door parasieten, virussen of bacterieën. Een van de studenten blijkt samonella gehad te hebben en had toen last van diarree. Bij diarree lost je lichaam het probleem zelf op door het virus, de bacterie of parasiet zo snel mogelijk uit je lichaam te krijgen. Daarom moet je ook zoveel poepen en is je poep waterig omdat de dikke darm niet al het vocht eruit heeft kunnen halen. Verder kun je bijvoorbeeld wormpjes in je poep hebben.

Kunnen sommige mensen niet poepen?
Soms hebben mensen moeite met poepen. Ze hebben dan juist het tegenovergestelde van diarree; obstipatie (verstopping). Zij poepen veel minder vaak dan normaal is en dat doet dan vaak ook pijn. Dit kan komen doordat zij het zelf de hele tijd willen ophouden, door voeding en doordat de dikke darm niet goed werkt. Het is niet zeker dat voeding echt invloed heeft op verstopping. Bij verstopping voel je niet goed meer wanneer je moet poepen, dus pas als er een hele grote drol zit, voel je dat je moet poepen. Dat kan soms wel een maand duren voordat je pas poept. Het doet dan ook veel pijn om die grote drol uit te poepen.

Hoe kun je verstopping oplossen?
Door juist wel naar de wc gaan om het weer te stimuleren, dus drie keer per dag op de wc gaan zitten. Daarnaast gevarieerd eten en vaak medicijnen slikken. Bij sommige mensen is het dan snel verholpen, maar sommige kinderen hebben er heel lang last van. Sommige kinderen moeten zelfs geopereerd worden om alles schoon te laten spoelen, omdat ze niet konden poepen.

Leukste vraag: Wanneer poep je voor het eerst?
Als je net geboren bent, meestal de eerste of tweede dag na je geboorte. De poep is dan helemaal zwart en stinkt niet, dus dat is een ideale drol. Waarom die poep zwart is weten we eigenlijk niet.

Na nog enkele poepervaringen van de studenten sluit Marc Benninga het college af met: "Ik hoop dat jullie allemaal ergens vandaag een mooie drol leggen!"

Hoe woonden de Romeinen in Pompeii?

2011-09-13T06:02:00.000-07:00

De Leidse musea geven college aan nieuwsgierige kids van 8 t/m 12 jaar op de MuseumJeugdUniversiteit. In het Rijksmuseum van Oudheden vertelde prof. dr. Eric Moormann (Radboud Universiteit Nijmegen) over de Romeinen in Pompeii.

Wat was Pompeii voor stad?
De Romeinse stad Pompeii ligt in Italië, aan de Tyrreense zee, vlakbij de grote stad Napels. 20 kilometer verderop ligt een grote vulkaan, de Vesuvius. Doordat die vulkaan in 79 na Christus uitbarstte, werd Pompeii in één nacht bedolven onder een dikke laag as. Er woonden ongeveer acht- à twaalfduizend mensen in de stad. Veel van hen zagen de aswolk in de verte aankomen en vluchtten snel, maar er waren ook mensen die het niet wisten en door de uitbarsting verrast werden. De as kwam over de stad te liggen als een dik pak sneeuw, en alles dat eronder lag is bijna 2000 jaar lang bewaard gebleven. Daardoor kunnen we goed zien hoe de Romeinen daar leefden.

Wie woonden er in Pompeii?
Er zijn veel portretten van de bewoners overgebleven. Bijvoorbeeld beelden, muurschilderingen of zelfs mozaïeken. Op de portretten zien de mannen en vrouwen er deftig uit, met zware toga’s. Zo’n toga is eigenlijk een groot laken, van 5 x 2 meter, maar was in die tijd het meest sjieke dat je aan kon trekken. Zoals bijvoorbeeld een pak met een das en een hoed van tegenwoordig. Maar we weten dat er ook veel slaven in de stad woonden, al zijn er van hen bijna geen spullen overgebleven. Een slaaf was eigendom van een rijke man of vrouw en mocht zelf geen bezit hebben. Niet alleen mannen en vrouwen maar ook kinderen konden slaaf zijn, en zij moesten alles doen wat hun opgedragen werd.

In wat voor huizen woonden de Romeinen daar?
Veel Romeinen woonden in flatgebouwen, ongeveer zoals we die nu ook hebben. De rijke Romeinen woonden in grote villa’s, die uit twee delen bestonden. In het ene deel waren de kamers rond een atrium gebouwd: een binnenplaats met een open dak. In het andere deel was het middelpunt een veel koeler peristylium, een zuilengang met vaak een mooie tuin. Er zijn twee soorten kamers rond deze centrale hallen gevonden: het cubiculum, de slaapkamer, en het triclinium, de eetkamer. In deze eetkamer werden drie bedden opgesteld, waar mensen op konden aanliggen. Want zo aten rijke Romeinen: ze lagen op hun linkerzij op een bed, en pakten met hun rechterhand kleine hapjes – een beetje zoals de Spaanse tapas – van een tafel . Ze gebruikten geen vork en mes!

Wat aten en dronken de Romeinen?
In Pompeii zijn veel resten van voedsel gevonden. Zo weten we dat de inwoners, net als alle Romeinen, wijn of soms ook bier dronken. Ze gebruikten regenwater, waar veel bacteriën in zaten en dat de Romeinen niet lekker vonden. Daarom lengden ze wijn of bier aan met wat water, en dronken dat bij de maaltijd. Die maaltijd was voor arme burgers en slaven heel simpel: zij aten alleen maar een soort broodpap, in het Latijn puls. De rijke Romeinen aten een stuk gevarieerder. Op schilderingen zien we allerlei groenten, vruchten, vlees en vis. Ze aten bijvoorbeeld ook vogeltjes, zee-egels, inktvissen en woelmuizen!

Hoe kon je in Pompeii uitgaan?
Er waren twee mogelijkheden: een bezoekje aan het grote badhuis, waar de Romeinen meer kwamen om gezellig te praten dan om zich te wassen, of het (amfi)theater. In het theater kon je naar toneel, muziek of cabaret gaan, en in het grotere amfitheater waren er gevechten tussen dieren of gladiatoren. Die waren heel erg populair! Winkelen vinden veel mensen tegenwoordig heel erg leuk, maar in de Romeinse tijd werd dat door slaven gedaan, of er kwam een koopman aan huis. Eethuizen waren er ook, maar die waren meer noodzakelijk dan leuk: veel mensen hadden thuis geen keuken. Omdat ze arm waren, of omdat het niet toegestaan was om in huis vuur te stoken: Romeinse flatgebouwen waren erg brandgevaarlijk!

Leukste vraag: Moest je toen ook betalen voor het theater?
Nee, meestal was het theater gratis! De keizer of het stadsbestuur betaalde dan voor iedereen. Vaak waren het ook politici die betaalden, in de hoop dat alle bezoekers dan op hen zouden stemmen tijdens de verkiezinge…

Kunnen planten schieten?

2011-09-13T05:40:00.000-07:00

De Leidse musea geven colleges aan leergierige kids van 8 tot 12 jaar in de Museum Jeugd Universiteit. Vorige week gaf bioloog en varenspecialist Peter Hovenkamp in de Hortus botanicus in Leiden antwoord op de vraag of planten kunnen schieten.

Was er geknal te horen tijdens je college?
‘Nee, wel heel veel beweging te zien. Van wegschietende sporen, zaden, stuifmeel... fantastisch om te bekijken.’

Wie is kampioen?
‘Er is een tropische boom, Hura crepitans, die zijn zaden wel 40 meter ver kan schieten met een snelheid van 150 kilometer per uur. Da’s harder dan een auto op de snelweg mag; het is vergelijkbaar met de uittrap van een doelman tot ongeveer de helft van het veld! Aan de andere kant van de schaal zijn er planten die minuscule sporen wegschieten tot een afstand van wel 1 mm, met snelheden die niet hoger zijn dan een paar kilometer per uur. Je zou denken dat hoe lichter iets is, des te makkelijker het ver weg geschoten kan worden. Maar het is net als met een sneeuwbal: een stevige bal gooi je ver, een handje losse sneeuw valt na een klein stukje neer. Kleine dingen zoals losse sneeuwkristallen hebben meer last van de luchtweerstand. Twee tot vijf centimeter weggeschoten worden is al een heel eind voor een spore.’

Je zegt dat er met sporen geschoten wordt. Sporen waarvan?
‘Er groeien varens in de Hortus die hun sporen wegschieten. Een varenspore is zo’n 30 tot 60 micrometer groot; een micrometer is duizend keer zo klein als een millimeter. Met het blote oog kun je de sporen nauwelijks zien. Als je wilt zien wat er gebeurt moet je met een microscoop kijken, en met speciale camera’s die 2.000 tot 5.000 beelden per uur kunnen schieten. In Amerika worden camera’s gebruikt die 250.000 beelden per seconde kunnen opnemen. Als je dat vertraagd afdraait zie je mooi de bewegingen die de sporen maken; net ballet. Ook mossen en paddestoelen maken sporen die soms afgeschoten worden. Van zulke camera’s zijn er niet zoveel gemaakt. Veel filmpjes die ik liet zien zijn met dezelfde supercamera opgenomen in Amerika.’

Schieten paddestoelen ver?
‘Niet meer dan een of twee millimeter . De sporen zijn een beetje kleverig. Ze moeten zichzelf daarom van het plaatje wegschieten, maar niet te hard want dan komen ze weer tegen het plaatje ernaast aan. Ook bloemen schieten wel eens. Ik had een filmpje van een bloem die in knop op de Europacup lijkt. Als de knop openbarst schieten de meeldraden, die onder grote spanning staan, naar buiten en knalt een wolk stuifmeel de lucht in. Met een snelheid van zo’n 6 meter per seconde.’ Zaden worden ook wel eens weggeschoten. ‘Soms heel spectaculair, zoals bij een spuitkomkommer of bij de boom waar dit stukje mee begon. Ik had Springbalsemienen meegenomen, maar die werkten niet, ze waren te nat.’

Hoe werkt dat schieten?
‘Op allerlei manieren - alleen niet door een mini-Mexicaanse springboon in te slikken, zoals een van de kinderen opperde. Soms doet een waterdruppel het werk, soms speelt uitdroging een rol, zijn er veerkrachtige cellen of een drukverschil. Denk aan de deuk die je in een voetbal kunt duwen; als je de bal plotseling loslaat schiet hij weg. We weten het niet altijd precies. Door te vergroten en te vertragen kun je veel te weten komen. Ik heb een filmpje laten zien van een mos waarvan het hoedje prachtig werd afgeschoten in een vuurpijl van sporen. Sterk vertraagd afgespeeld ziet dat eruit als als een geest die uit de fles komt. Er is voor deze mossen nog niet goed bekend welk mechanisme voor het afschieten zorgt, al zijn er wel ideeën over. We weten van veel varens ook nog niet hoe snel dat afschieten gaat. Werk aan de winkel voor de komende generatie onderzoekers.’

Even naar binnen kijken: Museum Boerhaave

2011-06-30T06:54:00.001-07:00

Op zondag 19 juni gaf dr. ir. Ionica Smeets, wiskundige, college in museum Boerhaave in Leiden. Haar onderwerp was: Wat is een wiskundeknobbel? Ze legde uit wat je allemaal nodig hebt om goed in wiskunde te zijn, en gaf ook nog wat tips en trucs zodat de kinderen thuis indruk kunnen maken op hun ouders.

Ionica vertelt dat het voor een wiskundige heel belangrijk is om goed te kunnen schatten.

Het luciferspel: volgens Ionica kun je áltijd winnen, als je maar een bepaald ritme volgt.

Ionica doet het nog eens voor. Rechts zie je een pot snoepjes; de kinderen mochten raden hoeveel daar in zaten. Wat denk jij?

Foto's: Judith Bogaardt

Kunnen wij leven zonder bijen?

2011-06-24T06:54:00.000-07:00

De Leidse musea geven colleges aan leergierige kids van 8 tot 12 jaar in de Museum Jeugd Universiteit. In de Hortus botanicus vertelde bioloog dr. Koos Biesmeijer over bijen.

Vinden kinderen bijen leuk?
‘Vooral hommels, dat zijn ook bijen, vinden ze cool: dik en harig. Een soort vliegende teddyberen. Honingbijen vonden ze interessant en ze wisten er al veel van. Bijvoorbeeld dat de vrouwtjes kunnen steken maar dat niet graag doen, omdat ze zo’n steek niet overleven. Dat er nog allerlei andere bijen zijn was voor de meesten nieuw. Het zijn wonderbaarlijke diertjes. Ze doen een soort dans om elkaar te vertellen waar nectar te vinden is. Ze kunnen niet scherp zien, maar ze zien wel kleuren die voor ons onzichtbaar zijn zoals ultraviolet. Sommige kleuren die wij wel zien, zoals het meeste rood, zien ze juist weer niet. Daardoor zien bloemen er voor bijen heel anders uit dan voor ons. Ze kunnen heel goed ruiken met hun antennes, zelfs stereo: ze ruiken precies uit welke richting een geur komt. Ze proeven met hun voeten of bloemen nectar bevatten.’

Noem eens een paar soorten bijen?
‘Je hebt bijen die alleen leven, dus niet in kolonies zoals de honingbij. Ze wonen vaak in een holletje in de grond of in een holle rietstengel. Of in een bijenhotel, als je dat ophangt; dat is een bosje bamboe of blok hout met gaatjes erin speciaal voor insecten. Ik ben net in Oegstgeest gaan wonen en ik heb zo’n bijenhotel opgehangen. Twee dagen later zag ik er al bijen in. Je hebt metselbijen, en behangersbijen – dat zijn bijen die een mooi rond stukje uit een blad snijden en daarmee hun nest bekleden. Ik had ook plaatjes van wespbijen; die bijen lijken sprekend op een wesp. Ze worden ook koekoeksbijen genoemd, omdat ze hun eieren leggen in het nest van andere bijen. Ze hebben geen haren en verzamelen zelf geen stuifmeel, maar pikken dat van andere bijen.’

Heb je haren nodig om stuifmeel te verzamelen?
‘Die zijn handig voor het transport. Ik had foto’s bij me van de speciale haren op de buik van bijen. Je zag dat er allerlei haakjes aan zaten. Stuifmeelkorrels blijven daar goed tussen hangen, vooral als die stuifmeelkorrels zelf ook weer allerlei uitsteeksels hebben. Behalve stuifmeel verzamelen bijen ook nectar, als brandstof om te vliegen bijvoorbeeld. Honingbijen slaan nectar op in de vorm van honing, andere bijen doen dat niet. Sommige kinderen vonden het zielig voor de bijen dat de imker hun honing afpakt. Maar de imker geeft er ander voedsel voor terug waar de bijen ook heel goed op overwinteren.

Maken alle bijen honing?
‘Dat doen alleen de werksters. Uit bevruchte eitjes komen vrouwtjes - heel veel werksters en een enkele koningin; uit onbevruchte eitjes komen de darren. Die darren, de mannetjesbijen, doen weinig. Ze eten en drinken, en zorgen voor bevruchting. Maar als de zwerm zich klaarmaakt voor de winter is bevruchten niet meer nodig. Dan worden de darren zonder pardon uit het nest gestoten en komen ze om. Hun taak zit erop.’

Hoe gaat het met de bijen?
‘Het gaat al jarenlang slecht met de bijen, na de winter zijn veel bijen dood. Al hebben sommige imkers helemaal geen problemen. Dat is vervelend voor ons - geen bij, geen chocolade hagelslag op brood - maar het is rampzalig voor mensen in bijvoorbeeld Afrika, die soms volledig van bijen als bestuivers afhankelijk zijn voor hun oogst. Er zijn allerlei mogelijke oorzaken gezocht. Zelfs de mobiele telefoon heeft de schuld gekregen, maar die kan het toch niet zijn; de bijen gingen al achteruit voor de mobiele telefoons gebruikt werden. Ik verwacht dat het een mix van oorzaken is: varoamijten, klimaatverandering, minder bloemen, bestrijdingsmiddelen en misschien meer. We weten het gewoon nog niet, maar we zijn hard bezig om dit op te lossen.’

Gaan er wel eens mummies terug naar Egypte?

2011-06-17T06:29:00.000-07:00

Dr. Christian Greco, conservator van het Rijksmuseum van Oudheden, gaf een college over mummies, en of zij niet eigenlijk terug naar Egypte zouden moeten...

Waarom mummificeerden de Egyptenaren hun doden eigenlijk?
Volgens de oude Egyptenaren zitten er in ons lichaam twee elementen die na de dood blijven bestaan: de ziel (die heet bij de Egyptenaren de ba) en de levenskracht (de ka). Zij wonen in het lichaam, en daarom was het voor de Egyptenaren belangrijk om te zorgen dat die na de dood bleef bestaan. Voor zover bekend stamt de eerste vorm van mummificatie in Egypte uit de prehistorie (vóór 3000 v. Chr.). Uit die periode zijn vooral een aantal ‘natuurlijke’ mummies bewaard gebleven: lichamen die spontaan zijn uitgedroogd in de woestijn. Zo zagen de Egyptenaren dat ze hun doden konden mummificeren. De jakhalsgod Anoebis leerde hen hoe het precies moest.

Zijn er mummies in het Rijksmuseum van Oudheden?
Ja! De collectie Egyptische mummies van het Rijksmuseum van Oudheden is zelfs een van de belangrijkste verzamelingen ter wereld. Het museum heeft 31 mensenmummies, 73 dierenmummies en 28 gemummificeerde lichaamsdelen. In de achttiende en negentiende eeuw werden mummies vaak kapotgesneden om te zoeken naar goud en amuletten, maar in het museum zijn ze zorgvuldig bewaard gebleven. Daardoor kunnen we ze nu nog steeds bekijken en bestuderen.

Waarom is het bestuderen van mummies belangrijk?
Archeologische voorwerpen zijn niet alleen kostbaar wanneer ze uit goud of edelstenen bestaan. Ook de context van de objecten is erg belangrijk: waar de objecten lagen, en wat daar nog meer gevonden is. Zo kunnen archeologen achterhalen wat er duizenden jaren geleden op die plaats is gebeurd. In het geval van mummies is dat vaak moeilijk: ze zijn al heel lang geleden opgegraven door mensen die de context niet belangrijk vonden, en we kunnen niet meer precies ontdekken waar ze gevonden zijn. Toch kunnen mummies ons nog steeds veel vertellen over de Egyptische geschiedenis en de gebruiken van de Egyptenaren. Bijvoorbeeld door hiërogliefen of schilderingen op de mummiekist, of door de manier waarop het lichaam is gemummificeerd.

Is het goed om mummies in een museum tentoon te stellen?
Je zou kunnen zeggen dat het niet goed is om dat te doen, omdat mummies eigenlijk dode mensen zijn die vredig in hun graf zouden moeten rusten. Aan de andere kant zijn ze een belangrijke bron van informatie voor wetenschappers en archeologen. In het museum wordt er veel nagedacht over dit vraagstuk. We willen de mummies graag aan de bezoekers laten zien, maar we vinden het heel belangrijk dat dit respectvol gebeurt. Gemummificeerde lichaamsdelen bijvoorbeeld zullen wij nooit tentoonstellen; die blijven veilig in ons depot rusten.

Zouden mummies eigenlijk terug naar Egypte moeten?
Egyptische voorwerpen die al sinds de vorige eeuw in buitenlandse musea aanwezig zijn, hebben daar ook een geschiedenis opgebouwd. Ze zijn vroeger met toestemming van Egypte naar het buitenland gegaan. Ze worden goed bewaard en vertegenwoordigen Egypte heel goed in het buitenland. Zo hebben ze ook een belangrijke taak in de musea buiten Egypte, en kunnen wij er veel van leren. Daarom is het soms ook goed dat deze voorwerpen in het buitenland blijven.

Leukste vraag: vergaat een uitgepakte mummie?
Vroeger, in de 17e en 18e eeuw, werden mummies uitgepakt omdat men nieuwsgierig was naar wat er onder al die windsels zat. Maar zodra de lichamen uitgepakt waren, vergingen ze helaas. De eerste directeur van het Rijksmuseum van Oudheden, Caspar Reuvens, wilde dat dit ogenblikkelijk stopte en beschermde de mummies. Tegenwoordig hoeven we een mummie ook niet meer uit te pakken om te zien wat er onder de doeken zit, dankzij het gebruik van röntgenstraling en CT-scans. Toch zijn er in het museum en in het depot een aantal mummies en lichaamsdelen van mummies die ooit uitgepakt zijn, en die worden beschermd in een kamer met klimaatbeheersing. In zo'n kamer kunnen we zelf de toestand van de lucht instellen en zo lukt het heel goed om ze te blijven conserveren.

Wat zijn de wereldrecordhouders onder de planten?

2011-05-20T00:47:00.000-07:00

Bioloog Marc Appelhans gaf in de Hortus botanicus antwoord op de vraag ‘Wat zijn de wereldrecordhouders onder de planten?’

Welke planten zijn kampioen?
‘De Mammoetboom kan 130 meter hoog worden. Zelfs het Vrijheidsbeeld is een stukje kleiner dan de boom. De kinderen vonden het erg leuk dat er soms een tunnel in de boom zit waar auto’s doorheen kunnen rijden. Die allergrootste Mammoetboom is in het jaar 1886 omgehakt. Nu is er nog een van 116 meter hoog en een diameter van 13 meter. Maar er bestaat een boom die misschien hoger wordt: de reuzeneucalyptus uit Australië. In 1872 is er een gekapt die 133 meter hoog was. Dat is met een meetlint is opgemeten en er zijn mensen die zeggen dat dat niet nauwkeurig gedaan is.’

Dus geen kampioen?
‘De Mammoetboom is zeker de zwaarste boom ter wereld: hij weet tot 2400.000 kilo. Net zoveel als 17 blauwe vinvissen, 200 auto’s of 160.000 fietsen. Maar er zijn planten die groter zijn. Op het land meet de Rotan, dat is een klimmende palm, tot wel 200 meter. Er zijn zeewieren waarvan we vermoeden dat één plant wel 300 meter lang kan worden, maar het is moeilijk om dat op te meten. En van de Banyanvijg vormen de takken dunne wortels. Als die de grond raken verhouten ze tot een nieuwe stam. Zo kan één boom een oppervlak krijgen zo groot als twee voetbalvelden.’ ‘Bomen kunnen heel oud worden. Lindes wel 2000 tot 3000 jaar, taxus misschien wel 9.000 jaar oud. Van heel oude bomen kom je er vaak niet meer achter hoe oud ze zijn. Je kunt geen jaarringen meer tellen als ze uiteindelijk omvallen, omdat ze vaak van binnen hol of rot zijn. Er is een plant uit de heidefamilie die al 13.000 jaar oud is. De wortel maakt steeds nieuwe uitlopers.’

Wat zijn de kleinste planten?
‘Ik had wortelloos kroos meegebracht; dat bestaat uit twee piepkleine blaadjes, zo’n anderhalve millimeter groot. Het groeit ook in Nederland.’

En de grootste bloemen en zaden?
‘De kinderen kenden de reuzen-aronskelk wel. Eigenlijk geen bloem maar een bloeiwijze: als je het schutblad weg zou snijden zie je dat hij uit kleine bloemen bestaat. De allergrootste bloem ter wereld is de Rafflesia uit Azië. Een wonderlijke plant: je ziet alleen de bloem, geen blad, steel of wortels. Hij maakt heel fijne celdraadjes en parasiteert daarmee op andere planten. De bloem weegt wel 11 kilo en wordt een meter groot. De Coco de Mer, een soort palm, maakt de grootste zaaden; ze worden wel 20 kilo zwaar. Ik had een plaatje bij me van de grootste pompoen ter wereld, die vorig jaar opgemeten is. Hij woog op 823 kilo! Ik had ook zaad bij me van een orchidee. Dat was zo fijn dat het wel stof leek.’

Wat is de gevaarlijkste plant?
‘Voor een vlieg is een vleeseter heel gevaarlijk; voor een mens misschien wel de banaan, omdat je over de schil uit kan glijden. Een heel giftige plant is de Wonderboom. Het pure gif heeft 12.000 keer zoveel kracht als het gif van een ratelslang. Als een volwassen mens vier tot acht zaden heeft gaat hij dood. Maar een eend kan wel het gif van 80 zaden hebben voor hij dood gaat. Dat vonden de kinderen heel raar, ze zochten naar een verklaring maar we weten gewoon niet hoe dat komt.’

En wat de snelste?
‘Er is een bamboe die wel 90 centimeter per dag groeit. Een slak is wel 100 keer sneller, maar toch. Een andere snelle plant is het kruidje-roer-me-niet. De kinderen vonden het erg grappig om er tegenaan te tikken en al gauw waren alle blaadjes ingevouwen. Razendsnel.’

Hebben robots een mening?

2011-05-18T07:08:00.000-07:00

Prof. dr. Jaap van den Herik gaf in het kader van de MuseumJeugdUniversiteit een college in Museum Boerhaave met de titel “Hebben robots een mening?”. Van den Herik staat aan het hoofd van TiCC, een instituut van de Universiteit Tilburg dat zich bezighoudt met communicatie en kunstmatige intelligentie. In het college vertelde de professor over verschillende aspecten van robots. Na het college konden de kinderen de automaten van Circus Boerhaave bekijken.

Wat willen we doen met robots?
Robots kunnen we in de toekomst gaan gebruiken voor allerlei verschillende doeleinden. Bijvoorbeeld om werk te verrichten dat zwaar is, of gevaarlijk, of om dingen te doen die we gewoon vervelend vinden, zoals grasmaaien. Bovendien kunnen robots sommige dingen gewoon beter dan mensen, omdat ze een bepaalde precisie hebben die mensen missen. Denk hierbij aan autorijden of snijwerk. Bij autorijden is het nog niet zo dat robots dat beter kunnen, maar in de toekomst kan dat wel zo worden. Nu is het al zo dat er auto’s zijn die zichzelf kunnen parkeren of die automatisch afremmen als de auto ervoor remt. Het is dus helemaal niet ondenkbaar dat in de toekomst auto’s zelfstandig kunnen rijden met satellietnavigatie.

Stel dat robots een eigen mening hebben?
De vraag is natuurlijk eerst of dit überhaupt kan. Van den Herik denkt van wel. En wat dan als robots een mening hebben? De jonge studenten reageren meteen en vele vingers gaan omhoog. Veel kinderen hebben films gezien met robots met een eigen mening die hun makers aanvallen en vinden het idee maar eng. Op de vervolgvraag van de professor of mensen eigenlijk wel een eigen mening hebben komt direct uit de zaal dat dat niet zo is omdat onze mening helemaal wordt bepaald door de omgeving.

Kunnen robots denken?
Na de discussie over meningen komt er een stukje waarin we robots zien voetballen en kunnen zien dat dat al best aardig gaat. Van den Herik legt uit dat de robots om te voetballen adaptief moeten kunnen denken. Ze moeten er tenslotte een strategie op nahouden: ze moeten achter de bal aan, maar niet allemaal, want er moeten ook vrijstaande spelers zijn. Ze moeten zich dus aan de situatie aanpassen en daarvoor moeten ze nadenken. In het filmpje zien we dat er best strategisch gevoetbald wordt, dus we moeten wel concluderen dat de robots best goed kunnen denken. Over een aantal jaar zullen we zien dat robots beter kunnen voetballen dan wij. “ja”, klinkt het uit de zaal, “ze kunnen dan ook een stuk harder rennen dan wij, dus dat moet wel”.

Kunnen robots emoties hebben?
We hebben dus gezien dat robots best goed kunnen denken, maar hoe zit het met de menselijke kant? Kunnen robots emoties hebben? Eerst moeten we beseffen dat er een verschil is tussen emoties tonen en emoties hebben. Ik kan heel boos kijken, maar dat zegt niet dat ik ook boos ben. Op dit moment is het zo dat we robots misschien gezichten kunnen laten trekken om emoties na te doen, maar voor zover wij weten hebben robots nog niet echt emoties. De professor verwacht dat dit zal veranderen en dat robots in de toekomst emoties zullen hebben, maar op hun eigen manier, net iets anders dan de mens.

Hoe zullen robots in de toekomst er uitzien?
Op dit moment hebben robots nog problemen met communicatie met mensen, in het bijzonder met zogenaamde nonverbale communicatie, bijvoorbeeld je schouders ophalen als je iets niet begrijpt. Ook hebben robots al problemen met het tonen van emoties, laat staan met het hebben ervan. Van den Herik verwacht dat dit over een aantal jaren opgelost zal zijn en dat we dan volledig kunnen communiceren met robots en misschien zelfs persoonlijke vriendschappen met deze robots kunnen aanknopen, waarbij de robot functioneert als een volwaardig en zelfstandig levend wezen. Wie weet hebben kinderen ooit misschien wel een robot als teddybeer!

Leukste vraag: Kan ik in de toekomst les krijgen op school van een robot?
Nu kan dat nog niet, maar over 90 jaar zou een robot zelfs slimmer kunnen zijn dan een echte professor!

Hoe groot was Alexander de Grote?

2011-05-18T06:53:00.000-07:00

Professor Bert van der Spek (Vrije Universiteit Amsterdam) vertelde in het Rijksmuseum van Oudheden over de legendarische Alexander de Grote.

Waarom wordt Alexander 'de Grote' genoemd?
Er zijn een heleboel koningen geweest die 'de Grote' genoemd worden. Meestal is dat omdat ze een groot gebied veroverd hebben. Denk bijvoorbeeld aan Karel de Grote. Soms kregen ze die titel al in hun eigen tijd, maar meestal later. Dat geldt ook voor Alexander. Hij heeft in korte tijd een enorm gebied veroverd van Macedonië tot Pakistan.

Hoe groot was het rijk van Alexander?
Alexander voerde het plan van zijn vader om Perzië aan te vallen uit. Het Perzische rijk was veruit het grootste rijk van die dagen in West-Azië en Europa. Het was het Amerika van de oudheid. Het liep van Egypte en Turkije in het westen tot Pakistan in het oosten. In de loop van 12 jaar wist hij dat te onderwerpen.

Hoe wist Alexander de weg zonder mobieltjes en internet?
Voor Alexander was deze tocht een groot avontuur. De Grieken wisten wel het één en ander over het Perzische rijk. De geschiedschrijver Herodotus had een boek gewijd aan de oorlogen tussen de Perzen en de Grieken en daarbij ook het Perzische rijk beschreven. Maar toch wist Alexander een heleboel niet. Wij kunnen ons nauwelijks voorstellen dat al die soldaten die enorme afstanden gelopen hebben, met gebrekkige kaarten, geen tom-tom, geen mobieltjes, geen internet. Natuurlijk waren er wel verkenners onderweg, maar zij moesten natuurlijk ook maar weer hun weg vinden.

Is Alexander ook voor ons van belang?
Alexander was de eerste westerse veroveraar van het Midden-Oosten en bracht oude culturen als die van Egypte, het land van de farao's, Mesopotamië (Irak), het land van het grote Babylon en de spijkerschriftcultuur, Israël, het land van de Bijbel en Perzië (Iran) in Grieks handbereik. Volgens sommige geleerden is Alexander van belang omdat hij de Griekse beschaving over het oosten heeft verspreid. Anderen beweren dat Alexander streefde naar de 'eenheid van de mensheid' en de tegenstelling tussen Grieken en niet-Grieken ('barbaren') wilde overbruggen. Weer anderen zien in Alexander de voorbereider van het christendom.

Waaraan is Alexander de Grote gestorven?
Alexander de Grote was nog maar 32 jaar oud toen hij overleed. De doodsoorzaak is onbekend. Het kan zijn dat hij malaria heeft opgelopen tijdens zijn veldtocht in Pakistan. Of misschien had hij te veel gedronken, want hij hield wel van een borrel. Maar het kan ook zijn dat hij is vergiftigd door een generaal...

Heb jij ook zo'n trek in insecten?

2011-05-18T06:48:00.000-07:00

Professor Marcel Dicke vertelde in Museum Boerhaave over insecten, en het ging vooral over het eten van insecten. Aan het einde van het college hebben alle kinderen dapper een gefrituurde sprinkhaan geproefd; best lekker eigenlijk!

Hoe zijn insecten te herkennen?
Er zijn een paar kenmerken die ieder insect heeft en waarom we het een insect noemen. Insecten hebben namelijk zes poten, dus zo is een dier met acht poten een spinachtige en niet een insect. Daarnaast bestaat het lichaam van een insect uit een kop met daar aan twee antennes, waarmee het insect veel kan zoals bijvoorbeeld ruiken. Ook bevinden zich aan de kop monddelen. Bij een insect kan het zo zijn dat zijn kaken niet in de mond zitten maar buiten op zijn kop. Verder heeft een insect een borststuk met daar aan zes poten en vaak twee vleugels, maar sommige insecten hebben vier vleugels of helemaal geen vleugels. Na het borststuk volgt het achterlijf waar bijvoorbeeld de darmen inzitten.

Waarom worden insecten niet zo groot als zoogdieren?
Insecten zijn altijd klein en worden nooit zo groot als bijvoorbeeld een olifant. Insecten hebben namelijk hun skelet aan de buitenkant zitten. Net als ridders die vroeger een harnas droegen om zich te beschermen hebben insecten ook hun harde skelet aan de buitenkant zitten als bescherming. Als ze groter zouden zijn zou dat skelet te zwaar worden en zouden ze alleen maar op de grond kunnen liggen en niet kunnen bewegen.

Waarom is het bestaan van insecten zo belangrijk?
Insecten zijn heel belangrijk want zonder insecten zouden wij mensen niet eens kunnen bestaan. Ze zorgen soms voor ons eten doordat ze helpen bij het bestuiven van bloemen en daardoor groeien verschillende vruchten. Door het helpen bij het bestuiven blijft ook de natuur bestaan. Daarnaast zijn insecten onze poepopruimers. Veel insecten eten poep en dat zorgt ervoor dat wij niet in een bootje door de poep over straat moeten varen, maar dat het opgeruimd wordt. Daarnaast dienen insecten zelf als voedsel voor andere dieren, zodat andere dieren kunnen blijven leven en wij die andere dieren kunnen opeten.

Kun je insecten eten?
Je kan zeker insecten eten en dat is lekker. Mensen van over de hele wereld eten insecten. Wij vinden het raar om insecten te eten, maar in bijvoorbeeld Azië of Afrika eten ze heel vaak insecten. In Columbia eten ze gepofte insecten als ze naar de bioscoop gaan in plaats van popcorn. In insecten zitten dezelfde voedingsstoffen als in een biefstukje, dus kun je insecten net zo goed eten als vlees van een koe of varken. Eigenlijk hebben we allemaal wel een keer insecten gegeten, want in de fabriek bij het maken van appelmoes, pindakaas en nog veel meer eten wordt er soms een insect meegemalen in de machine en komt die dus op jouw bord terecht alleen herken je hem niet meer.

Waarom is het goed om insecten te eten?
Insecten eten is heel gezond. Zo kun je van koeienvlees soms ziek worden als het vlees is van een zieke koe, bijvoorbeeld bij de gekke koeienziekte. Als je een insect eet dat ziek is kan je daar als mens niet ziek van worden, omdat wij zo anders zijn dan insecten.
Daarnaast hebben we veel minder ruimte nodig om een insect op te laten groeien dan een koe en daarom kunnen we veel meer insecten maken als voedsel op dezelfde grond dan koeienvlees. Ook poept een koe veel meer dan een insect en zorgt het maken van een biefstukje voor meer opruimwerk dan het maken van een gefrituurde sprinkhaan.

Leukste vraag: Eet je een insect als je een roze koek of rode M&M eet?
Soms eten we dingen waarvan we helemaal niet wisten dat het gemaakt is van een insect. Zo eet je eigenlijk heel veel rode schildluizen als je een roze koek eet of een rode M&M. De kleurstof in dit lekkere eten is namelijk gemaakt van rode schildluizen.

Bestond duizenden jaren geleden al asfalt?

2011-04-11T01:10:00.000-07:00

Tijdens het college op 3 april vertelde archeoloog en conservator Lucas Petit in het Rijksmuseum van Oudheden over uitvindingen in het oude Midden-Oosten.

Waar ligt het Midden-Oosten eigenlijk?
Het Midden-Oosten is een enorm gebied, zelfs groter dan Europa, en ligt op het kruispunt van drie continenten: Europa, Azië en Afrika. Het is zo groot dat het in het noorden kan sneeuwen en in het zuiden 50 graden Celsius kan worden. Je kunt je waarschijnlijk goed voorstellen dat er in het oude Midden-Oosten daarom heel veel verschillende mensen woonden. Bepaalde inwoners geloofden in één god, anderen in meerdere goden. Sommige mensen leefden in een stad, anderen trokken met hun kuddes rond en woonden in tenten. Sommigen hadden dikke warme kleren aan en weer anderen dunne jurken. Al deze groepen hadden hun eigen karakter, hun eigen cultuur. Archeologen onderzoeken deze verschillende culturen. Ook Nederlandse onderzoekers. Soms moeten ze daarvoor naar het Midden-Oosten reizen.

Wat is er allemaal uitgevonden in het Midden-Oosten?
Er is veel uitgevonden en bedacht in dit gebied. Het schrift is er ontstaan, maar ook de ploeg, het wetboek, de zeilboot, de baksteen, de brief, het wiel en zelfs onze dropjes. Het is wel belangrijk om je te realiseren dat dit de huidige stand van zaken is. Nieuwe opgravingen kunnen zo maar opeens een nog oudere baksteen vinden buiten het Midden-Oosten.

Dan is het Midden-Oosten dus de oorsprong van onze beschaving?
Nee, zo kunnen we dat niet zeggen. Het ontstaan van een beschaving gebeurt nooit in één gebied of gedurende één periode. Archeologen hebben wel ontdekt dat mensen in het oude Midden-Oosten heel vroeg zijn begonnen met het bewerken van akkers en het bouwen van steden. Omdat het vaak erg droog was moesten ze trucjes uitvinden om te overleven. Maar hetzelfde gebeurde in andere gebieden. En soms werd iets ontdekt op twee verschillende continenten, zoals het maken van aardewerk.

Is het aardewerk dan niet ontstaan in het Midden-Oosten?
Nee, waarschijnlijk waren de inwoners van Azië de eersten. Klei vind je over de hele wereld. Waarschijnlijk door toeval, bijvoorbeeld toen iemand een stukje klei in een kampvuur gooide, ontdekte men dat het keihard werd. Zo ontstond rond 18.000 jaar geleden aardewerk, eerst dus in Azië, daarna in Afrika en pas later in het Midden-Oosten.

Zijn uitvinders altijd verstrooide mannen met lange, grijze baarden?
Dat idee van verstrooide uitvinders met lange baarden klopt soms wel, maar niet altijd. Er zijn vrouwelijke uitvinders en ook kinderen die dingen bedenken. In het oude Midden-Oosten waren uitvinders waarschijnlijk mannen. Maar het waren niet de personen met de langste baarden; dat waren doorgaans de koningen.

Wie waren dan de uitvinders in het Midden-Oosten?
Vermoedelijk bestonden er toen geen beroepsuitvinders. Het waren normale mensen, zoals boeren, kleermakers of timmermannen, die iets ‘nieuws’ bedachten. Ze vonden een oplossing voor een probleem. Zo werd de ploeg uitgevonden en het schrift. Maar er zijn ook dingen die wij niet met het oude Midden-Oosten verbinden.

Wat dan?
Weet je bijvoorbeeld waarom een klok 12 uren en geen 10 heeft? Het opdelen in 12, 24, of 60 zoals in onze klok, maar trouwens ook de gradenboog op je geodriehoek stamt uit het oude Midden-Oosten. De inwoners rekenden en telden al meer dan 4.000 jaar geleden met zes en zestigtallen. Ze wisten dat een jaar ongeveer 360 dagen had en dat er 12 volle manen waren.

En? Bestond er al asfalt duizenden jaren geleden?
Asfalt lijkt iets heel moderns; grote brede wegen met kilometers file. Natuurlijk is de auto een recente uitvinding, maar de asfaltweg bestaat al meer dan 2.600 jaar. Er leefde in die tijd een koning in de oude stad Babylon die bruggen, tempels en paleizen liet bouwen en straten liet aanleggen. Archeologen hebben hier een wel heel bijzondere weg gevonden: de oudste asfaltweg ter wereld. Natuurlijk is ons asfalt tegenwoordig van veel betere kwaliteit, maar het belangrijkste bestanddeel, bitumen, werd ook in de oudheid al gebruikt.

Wie werden voor straf in olie gekookt?

2011-03-23T05:54:00.000-07:00

Cor de Graaf van het Regionaal Archief Leiden hield in de Lakenhal een lezing over een valsemuntersbende.

Hoe werd geld vroeger gemaakt?
Net als nu werden munten vroeger geslagen. Ze werden gemaakt van een metaal met een bepaald gewicht. Zo waren ze allemaal hetzelfde waard. Die stukjes metaal werden gesneden uit grotere stukken. Daarna werd een stempel erin geslagen. Dat gebeurde met veel kracht en lawaai. Een schroefpers of gieten van de munten was stiller.

Mocht iedereen munten slaan?
Niet iedereen mag geld maken. In de zestiende eeuw bestond het muntrecht: muntheren en steden met dat recht mochten munten slaan. Op de munten kwam hun naam, zodat iedereen wist wie ze had gemaakt.
Valsemunters maakten vals geld. De munten zijn dan van goedkoper of minder metaal. Ze zetten geen naam op de munten. Dan had je ook nog iets ertussenin: hagemunters.

Hoe gingen valsemunters te werk?
Anthonis van Eembrugge was vanaf 1578 muntmeester en hagemunter in Hedel. Anthonis had zulke grote schulden, dat hij ook valse munten ging slaan. Dat deed hij gewoon in de Hedelse munterij, samen met zijn medewerkers. Hij sloeg Hollandse daalders en rozenobels: munten die in Gelderland niet thuishoorden. In 1584 werd Anthonis’ bende gearresteerd. Zijn munterij werd gesloten. Anthonis kwam weer vrij en de bende verhuisde naar Kampen. Daar kwamen Jan Fredericxz en zijn vrouw Jannetje Hendricx erbij. Ze werkten zo hard, dat er overal vandaan klachten binnen stroomden over de Kampense daalder. Toen Anthonis in 1586 zijn daalder aan het verspreiden was in Hoorn, werd hij opgepakt. Hij werd gevangen gezet in Enkhuizen en op de pijnbank verhoord.

Welke straf kreeg een valsemunter?
Anthonis werd veroordeeld tot een kwartier op het schavot staan met een keten van valse munten om zijn hals, brandmerken op beide schouders, een boete van 6000 gulden en verbanning uit Enkhuizen.
De Staten van Holland vonden deze straf veel te licht en trokken de zaak naar zich toe. Toen in 1591 werd voorgesteld om Anthonis gratie te verlenen, omdat er iets was misgegaan met papierwerk, veroordeelden ze hem snel op 11 februari 1591 tot executie met de koorde (wurging).

Zaten er ook valsemunters in Leiden?
Anthonis’ bende in Kampen ging na zijn arrestatie gewoon door. In 1587 waren Jan Fredericxz en Jannetje Hendricx naar Leiden vertrokken, waarschijnlijk om hier vals geld te verspreiden. Jan kocht en verkocht een huis aan de Middelstegracht. Dat was een goede manier om vals geld uit te geven en hij kocht meteen weer een huis; nu aan de Hooigracht. Een ander bendelid, Pieter Thijsz kwam ook naar Leiden. In 1589 ging Jan naar Kampen om gereedschap op te halen. Zo konden ze aan de Hooigracht verder gaan met het maken van valse munten. Ze konden midden in de stad geen munten slaan in verband met de herrie, dus aan de Hooigracht werden munten gegoten. Ook hadden ze een werkplaats in de duinen bij Katwijk, waar munten gewoon geslagen konden worden.

Hoe liep het af met de Leidse bende?
Jan Fredericxz werd eind mei 1590 opgepakt in Den Haag. Begin juni werd hij veroordeeld: wurging, na eerste met een ketting van valse munten om zijn hals op het schavot te zijn tentoongesteld, verbranding van zijn lijk en tentoonstelling daarvan buiten de stad aan een paal met de muntenketting boven zijn hoofd. Pieter Thijsz kreeg op 26 juni ongeveer dezelfde straf. De enige die nu nog over was, was Jans vrouw, Jannetje. Zij was allang gevlucht. Ze werd tot dezelfde straf veroordeeld, maar ze is nooit opgepakt.
Haar drie kinderen van 18, 13 en 4 jaar bleven op de Hooigracht wonen.

Leukste vraag:
Welke straf kregen valsemunters rond 1580? Tot 1500 was de gebruikelijke straf de ketelstraf: gekookt worden in hete olie, water of wijn. De overgrootvader van Anthonis’ vrouw had die straf nog gekregen. Na 1500 werd de straf vervangen door ophanging, wurging of verbranding.

Eembrugse rozenobel. Foto: Geldmuseum.

Hadden ze in de Middeleeuwen ook speelkwartier?

2011-02-23T07:38:00.000-08:00

Dr. Annemarieke Willemsen vertelde in het Rijksmuseum van Oudheden over spelen op school in de Middeleeuwen. Annemarieke Willemsen is conservator Middeleeuwen en legde uit dat er vaak onterecht wordt gedacht dat er vijfhonderd jaar geleden nauwelijks mensen naar school gingen.

Was school in de Middeleeuwen dan niet alleen voor kinderen met hele rijke ouders?
Nee, zeker niet! Meer dan de helft van alle kinderen gingen vijfhonderd jaar geleden, net als nu, naar school toe en daar leerden ze lezen, schrijven en bidden. Dat moesten ze allemaal in het Latijn doen! Als ze daar goed genoeg in waren gingen ze naar de grote school, wat wij nu de middelbare school noemen. Daar werd dan lesgegeven in rekenen, muziek, astronomie en het vertellen van verhalen.

Hadden de kinderen dan ook een speelkwartier?
Ja, in de Middeleeuwen bestond er ook tijd voor de kinderen om te spelen. Ze moesten wel al heel vroeg met school beginnen, al om zes uur ’s ochtends. Dan kregen ze de hele ochtend Latijnse les en daarna kregen ze warm eten. Vervolgens begon om één uur het speelkwartier, dat maar liefst twee uur duurde. De kinderen speelden dan buiten met hoepels, knikkers en tollen.

Twee uur speelkwartier? Het was dus heel fijn om in die tijd naar school te gaan!
Nou, dat valt best wel mee. De kinderen moesten namelijk na dat lange speelkwartier weer terug naar school en hadden dan nog eens drie uur les. In de Middeleeuwen was je schooldag dus pas om zes uur afgelopen. Wat wel weer fijn was, is dat je geen vast aantal jaren op school hoefde te blijven. Als je goed genoeg kon lezen en schrijven mocht je al op je achtste naar de grote school. Je kon ook stoppen met school als je genoeg had geleerd voor het beroep dat je wilde gaan uitoefenen.

Kreeg je in de Middeleeuwen ook straf als je te laat op school kwam?
Ja, je kreeg straf als je te laat kwam en ook als je bijvoorbeeld je werk niet goed had gedaan of had gevochten met andere kinderen. De meester gebruikte dan een plak (een soort stok met aan het uiteinde een schijf) of een roe om je mee op je vingers of op je billen te slaan.

Zaten er veel kinderen in een Middeleeuwse schoolklas?
Jazeker, soms wel een stuk of honderd! De meester kon zich niet met alle kinderen tegelijk bezighouden, dus gaf hij vooral les aan de oudere kinderen. Die konden dan op hun beurt weer les geven aan de jongere kinderen en er ook voor zorgen dat ze niet lastig waren en braaf hun huiswerk maakten.

Waar schreven de kinderen in de Middeleeuwen mee?
In de Middeleeuwen werd op school vaak een schrijfstiftje gebruikt, ook wel een stylus genoemd. Met dit metalen stokje schreven de kinderen in een laagje was dat was aangebracht op een schrijfplankje. Als ze iets nieuws moesten schrijven konden ze met de achterkant van het schrijfstiftje de oude tekst wegvegen en dan hadden ze weer een schoon plankje.

Hoe weten we dit allemaal?
Omdat we heel veel schoolspulletjes uit de Middeleeuwen hebben terug gevonden. Meesters en scholieren gooiden die namelijk weg in een beerput, een soort middeleeuwse WC die ook als afvalbak werd gebruikt. Daardoor zijn er vijfhonderd jaar later heel veel schrijfstiftjes, tollen en plakken opgegraven op plaatsen waar vroeger een school heeft gestaan. Ook zijn er boeken bewaard gebleven met plaatjes van studerende en spelende kinderen, allemaal gekleed in middeleeuwse tunieken en broeken.

Leukste vraag: ‘Moesten alle kinderen dezelfde kleren aan op school?’
Nee, op de basisschool hadden kinderen meestal gewoon de kleren aan die ze van hun ouders hadden gekregen. Veel grote scholen waren kostscholen en daar hadden wel veel kinderen dezelfde kleren aan. Dit kwam omdat die scholen een paar keer per jaar nieuwe tunieken, broeken en schoenen lieten maken voor hun leerlingen. De school kocht natuurlijk niet voor iedereen een ander kleurtje, maar bestelde gewoon driehonderd dezelfde tunieken met driehonderd paar dezelfde schoenen!

Conservator Annemarieke Willemsen laat een replica van een Middeleeuws schrijfplankje zien.
Een van de MuseumJeugdUniversiteit-deelnemers probeert een Middeleeuwse tol uit.

Wie heeft hier een stinkbom neergelegd?

2011-02-23T07:22:00.000-08:00

Bioloog Paul Kessler, directeur van de Hortus Botanicus, gaf antwoord op de vraag ‘wie heeft hier een stinkbom neergelegd?’.

Een stinkbom in de Hortus?
‘Er zijn bloemen en vruchten die wij ontzettend vies vinden ruiken – dieren denken daar vaak anders over. We hebben het nu over vruchten gehad. Eentje stonk geweldig maar smaakte heerlijk. Een vrucht is het rijp geworden vruchtbeginsel van een bloem. Meestal zijn vruchten die we eten fruit of noten. Maar een aubergine is wel vrucht maar eten we als groente en een avocado is een twijfelgeval. De een eet het als fruit, de ander als groente. Een meisje vertelde dat haar ouders rijpe avocado op hun brood smeren.’

Kenden de kinderen alle namen?
‘De meeste wel: limoen, kokosnoot, mango, ananas, vijgen, dadel – allemaal geen probleem. Alleen de kaki kreeg het bordje ‘sinaasappel’, een ander vond het een oranje tomaat. De naam ‘avocado’ was bij de mango terechtgekomen. Een paar vruchten waren helemaal niet bekend: de guave, de ramboetan, de duku, de mangistan, de nangka. Allemaal vruchten die je meestal niet zomaar in de supermarkt kan kopen. De kinderen kenden wel de ugli, waar ik zelf nooit van gehoord had; het is een kruising tussen verschillende citrusvruchten.

Hoe zit het met die apenbillen?
‘Ik had een coco de mer, een zeekokosnoot, bij me. De kinderen wilden weten hoe zwaar die waren: ‘Mag ik die apenbillen eens voelen?’. Maar ik had een gedroogd exemplaar dat licht was. Vers kan hij rustig 30 kilo wegen.’

Wisten de kinderen waar het fruit vandaan kwam?
‘Ze wisten precies welke vruchten wel en welke niet in Nederland groeien. Maar of een vrucht van buiten Nederland uit de tropen komt of uit bijvoorbeeld het middellandse-zeegebied of Nieuw-Zeeland, dat was soms even twijfelen. De kinderen wisten wel heel goed wat ze lekker vonden: bijna al het fruit.’

Hebben jullie de vruchten opgegeten?
‘Jazeker, het meeste wel. Eén meisje zit op Taekwondo, zij heeft met een hamer de kokosnoot kapotgeslagen. Een kokosnoot is de pit van een droge vrucht die op veel plekken in de tropen groeit, omdat hij drijft en door de zee verspreid wordt. De kokosnoot wilde iedereen proeven, ik denk dat de meeste kinderen niet vaak kokosnoot eten. Trouwens ikzelf eet het voorlopig ook niet meer want ik sneed me gemeen in mijn vinger bij het verdelen van het vruchtvlees.’

Wat is je lievelingsfruit?
‘De mangistan. Hij lijkt op een lichee. Heerlijk zoet, maar behoorlijk duur. Niet alleen in Nederland, ook in de tropen zelf. Een oud Chinees geloof is dat het geluk brengt als er vier zaden in de vrucht zitten. Helaas, wij hadden alleen vruchten met zes zaden.’

Groeien de vruchten ook in de kassen van de Hortus?
‘Niet alles wat we hebben laten zien. Maar wel de vijg, cacao, papaya, banaan en meer. Ik heb een plaatje van een wilde banaan laten zien: die heeft pitten, de banaan die we eten niet. Dat bananen krom zijn heb ik ook uitgelegd: een tros bananen wordt steeds zwaarder en buigt naar de grond, door omhoog te groeien krijgen de bananen toch voldoende zon.’

En welke vrucht stonk zo verschrikkelijk?
‘De doerian. In veel landen is het wettelijk verboden om een doerian mee te nemen in bus of trein, zo stinken ze. Ik had een klein zakje met een stukje doerian. Wie wilde heeft geproefd - bijna iedereen, al vonden ze het allemaal echt heel erg smerig ruiken. Het is bijna nooit zo dat iets lekker smaakt maar vies ruikt. De kinderen waren wel bang dat ze geweldig uit hun mond zouden gaan stinken. Of dat ook zo was? Dat kon je niet meer vaststellen, het hele lokaal stonk.’

Interview met een MJU-docent: dr. Tinde van Andel

2011-02-08T06:57:00.000-08:00

Dr. Tinde van Andel is onderzoeker van magische planten. In oktober 2010 gaf zij in Naturalis een college: 'Kunnen planten toveren?' Hieronder geen verslag van het college, maar een interview met de spreekster! Wat houdt dat nou in, 'onderzoeker van magische planten'?

Wat doe jij voor werk bij NCB Naturalis?
Ik doe onderzoek naar planten in West-Afrika en Suriname. Niet zomaar planten, maar planten waarvan de mensen geloven dat ze krachten of een helende werking hebben. Je kunt ze medicinale planten, magische planten, ja zelfs toverplanten noemen. Toen vroeger de mensen uit West-Afrika als slaaf naar Zuid-Amerika werden gebracht, konden ze niets meenemen. Alleen de gedachten in hun hoofd, dus de kennis die ze hadden over verschillende planten. Ik onderzoek welke planten waarvoor worden gebruikt, op welke manier ze worden gebruikt. Tegelijkertijd vergelijk ik de verhalen en gebruiken van West-Afrika met Suriname.

Wat doe je dan op zo’n reis?
Om achter alle verhalen en gebruiken te komen moet je naar die landen toe. Ik ben net terug uit Ghana. Daar heb ik met medicijnmannen gesproken. Ik vraag ze het hemd van het lijf over hun toverplanten. Wist je dat er veel redenen zijn om toverplanten te gebruiken? Niet alleen om boze geesten weg te jagen, maar ook om goede geesten op te roepen. Om een ziekte te genezen of om jezelf veel geluk in het leven te geven. Als ik daar naar de markt ga, neem ik altijd van alles mee om thuis te onderzoeken.

Welke school heb je gedaan?
Nadat ik in Hengelo mijn vwo-eindexamen heb gedaan, ben ik biologie gaan studeren aan de Universiteit van Amsterdam. Daar ben ik afgestudeerd op tropische ecologie.

Wat vind je zo leuk aan dit werk?
Eigenlijk heb ik het altijd leuk gevonden om met planten bezig te zijn. Daarnaast zijn de reizen en de verhalen over de planten erg bijzonder. Iedere plant heeft een eigen verhaal, soms zelfs meerdere! Ik werk met mensen over de hele wereld. Collega’s zitten niet om de hoek, maar eerder aan de andere kant van de oceaan. Dat komt doordat niet heel veel mensen dit werk doen.

Kun je een voorbeeld geven van zo’n verhaal?
Een goed en waargebeurd verhaal is de ontsnapping van de slaven in Suriname. Zij moesten de jungle van Suriname in om te overleven. Dit lukte hen veel beter dan de soldaten die hen achterna kwamen. Hoe deden ze dat? Door de natuur te gebruiken! Sommige planten, zoals de Heliconia, zorgden voor water. De Heliconia heeft namelijk bepaalde bladen waarin water blijft staan. Andere planten, zoals de Canna indica, zorgden voor munitie. De zaden van deze plant zijn namelijk zo hard als kogels. Lang nadat de achtervolgers weer naar huis waren gegaan, wisten zij nog in de jungle te overleven!

Wat is je advies voor kinderen die later ook jouw werk willen doen?
Alles wat je wilt onderzoeken, kun je onderzoeken. Dat is belangrijk om te onthouden. Schrijf een goed voorstel voor wetenschappelijk onderzoek en waarschijnlijk krijg je er geld voor om het uit te voeren. Laat een bijzonder idee je niet afschrikken!

Wat is je favoriete object in het museum?
Mijn favoriete object is de glazen vitrine in het Natuurtheater. Daar staan verschillende bloemen en planten in die ik erg mooi vind. Een heel bijzonder exemplaar in die vitrine is wel het blad van de Victoria lelie. Zo groot en sterk dat het ongeveer veertig kilo kan dragen. Ga je erop zitten, dan blijf je lekker droog!

Heb je nog een tip?
Blijf niet achter je computer zitten. Ook als je in de stad woont kun je in de natuur op onderzoek uit!

Even naar binnen kijken: het Maritiem Museum

2011-01-13T03:38:00.000-08:00

Op 12 september 2010 startte in het Maritiem Museum in Rotterdam de MuseumJeugdUniversiteit. En dat was niet zomaar iets: het museum had Ahmed Aboutaleb, burgemeester van Rotterdam, uitgenodigd om het eerste college te komen geven. De burgemeester vertelde waarom het leuk is om ‘baas’ te zijn van een grote havenstad en de directeur van het museum, Frits Loomeijer, vertelde dat ook kinderen elke dag plezier beleven aan de scheepvaart. Want hoe komt bijvoorbeeld de Wii, gemaakt in China, in Nederland terecht? Inderdaad...op een schip, via de haven!

Foto's: Fred Ernst

Hoe kun je met vlinders vangen het oerwoud redden?

2010-12-14T08:19:00.000-08:00

Zondag 12 september gaf bioloog Rob de Vos in Naturalis een college over vlinders en het oerwoud.

Wat is een vlinder?
Vlinders zijn insecten. Insecten hebben allemaal zes poten, facetogen, geledingen en een uitwendig skelet. Maar dat omschrijft nog geen vlinder. Om het precies te weten ontleden we het woord Lepidoptera, de Latijnse naam van de vlinder. Lepido betekent schub, ptera betekent vleugel: schubvleugel. Er zijn opvallende vlinders, bijvoorbeeld met bijzondere oogvlekken. Ook zijn er vlinders die de perfecte camouflage hebben. Vlinders ruiken met de antennes. Sommige nachtvlinders ruiken over een afstand van wel vijftig kilometer! Veel vlinders hebben een roltong, waarmee ze kunnen eten.

Waar komt de vlinder voor?
De vlinder komt over de hele wereld voor. Er zijn wel 200.000 tot 250.000 verschillende soorten vlinders, dus op iedere plek is wel een andere soort te vinden. Er zijn er zelfs zonder vleugels, bijvoorbeeld de vrouwelijke wintervlinder! De vlinders in tropische bossen zijn erg belangrijk voor mijn onderzoek. Ik onderzoek namelijk vlinders op Papua, waar nog veel onaangetast tropisch bos is.

Hoezo moet je die vlinders vangen om het bos te beschermen?
Ik doe onderzoek op Papua, wat voor tachtig procent uit tropisch bos bestaat. Er leven vlinders en andere dieren die nog nooit gezien, laat staan beschreven zijn. Vind je het belangrijk dat de flora en fauna daar behouden blijft, dan moet je dat duidelijk maken aan regering en natuurorganisaties. Je hebt dan wel bewijs nodig! Dus je gaat de biodiversiteit inventariseren: vlinders vangen. Daarna geef je op de landkaart aan op welke plek je welke vlinder hebt gevangen. Op een gegeven moment zie je dan welke plekken echt bijzonder zijn: daar komen veel verschillende soorten voor. Zo’n kaart is goed bewijs!

Helpt dat dan?
Jazeker! De regering of natuurorganisatie maakt er misschien een beschermd natuurgebied van. Zo wordt het oerbos niet met voetbalvelden per dag gekapt en blijft het leefgebied van de vlinder behouden. Sommige delen van Papua zijn nu afgeschermd, dat hebben we op deze manier voor elkaar gekregen. Toch is het geen oplossing om overal maar een hek omheen te zetten. Samen met de lokale bevolking moet je bepaalde gebieden op een andere manier beschermen.

Sterven de vlinders uit wanneer je ze met een netje vangt?
Nee! Dat is een groot misverstand. Kijk, vlinders zijn eigenlijk het maal voor onder andere vogels en vleermuizen. Er moeten dus heel veel vlinders zijn, anders hebben zij geen eten meer. Wanneer iemand met een netje een paar vlinders vangt, merkt niemand daar iets van. Mensen met netjes zijn dus niet erg voor de vlinder, mensen met bulldozers wel!

Leukste vraag: Wat is de grootste vlinder van de wereld?
Wat is groot? De spanwijdte van de vleugels, de oppervlakte van de vleugels of de grootte van het lijfje? Lastig! Er zijn vlinders met een spanwijdte van maar liefst dertig centimeter, die maar een klein lijfje hebben.

Waar komt het water in de oceanen vandaan?

2010-12-14T08:11:00.000-08:00

Ewine van Dishoeck, moleculair astrofysicus aan de Universiteit Leiden, legde de jonge studenten in Museum Boerhaave uit waar al het water in onze oceanen vandaan komt. De aarde bestaat voor tweederde uit water, ook ons lichaam bestaat voor een groot deel uit water dat we constant moeten bijvullen want anders gaan we dood. We weten allemaal dat we water nodig hebben, maar waar komt het vandaan?

Daar komt Ewine later op, maar eerst vraagt ze: wat is onze zon?
“Een ster!”, roepen veel kinderen meteen. Ons zonnestelsel, met zon, is ongeveer tien miljard kilometer groot en is geboren in een ‘donkere wolk’. Zulke donkere wolken zijn donker omdat ze vol zitten met kleine korreltjes, een soort zandkorreltjes. Deze wolken zijn dus donker van het stof, alsof je in een heel rokerige ruimte staat. Als een donkere wolk op een zeker moment ineenstort dan kan er een sterrenstelsel ontstaan met, zoals bij ons de zon, in het midden een ster. In een ronddraaiende kring daaromheen ontstaan dan alle planeten.

Hoe kunnen we dit allemaal weten?
Met infraroodlicht kun je dingen zien die je normaal niet ziet. Zo kun je ook naar een donkere wolk kijken met een infraroodtelescoop. Als je dit doet zie je al die zandkorrels zitten en zie je ook de sterren die zich mogelijk achter de wolk verschuilen. Ewine laat ons een filmpje zien waar we het ontstaan van een ster kunnen zien. De donkere wolk bestaat uit allerlei korrels die samenkomen en gaan ronddraaien in een grote schijf. Sommige klonteren samen in de schijf als heel grote bollen, sommige als kleintjes. Op die grote ronddraaiende schijf zie je op deze manier allemaal bolletjes ontstaan, de planeten, en in het midden één grote bol, de zon.

Maar wat is water nou precies?
Water bestaat uit twee “H” en één “O” atoom. Om water te maken moeten ergens dus deze atomen samenkomen. En juist in zo’n donkere wolken kunnen we allerlei atomen vinden. Door de bewegingen in deze wolk komen verschillende atomen samen. En zo wordt niet alleen water, maar ook alcohol, metaal en koolstof “gemaakt” in een donkere wolk. Een donkere wolk zit dus niet echt vol met stof, waardoor hij zo donker is, maar eigenlijk helemaal vol met atomen en al gemaakte stoffen. En zo ontstaat dus ook water. In één donkere wolk wordt voldoende water gemaakt om duizenden oceanen te vullen. Dus onze aarde vullen is een makkie voor zo’n donkere wolk!

Hoe komt dat water op de aarde terecht?
Al die verschillende atomen in een donkere wolk kunnen dus samen allerlei stoffen “maken”. Die stoffen zitten op de grote zandkorrels, die we op het filmpje tegen elkaar aan zagen vliegen, de meteorieten. Al dat water komt dus van die korrels uit een donkere wolk. Op het moment dat een donkere wolk een sterrenstelsel vormt, gaan die korrels ergens heen. Korrels met water kunnen dan als een meteoriet op de aarde terechtkomen. Dat is héél spectaculair, maar een flinke meteorietinslag is vooral destructief, zoals ook alle kinderen na het zien van een helemaal kapotgeslagen aarde kunnen beamen. Maar als er kleine meteorieten inslaan, of als ze ons niet al te hard raken, dan is dit een mooie manier om water op de aarde te krijgen!

Leukste vraag: hoe oud is ons drinkwater?
Al het water op de aarde is hier gekomen lang voordat er mensen op aarde waren. Het stroomt, wordt opgenomen door de wolken en komt weer terug op de aarde in de vorm van regen. Maar het moment dat het water uit een donkere wolk via een meteoriet op de aarde is gekomen is al héél lang geleden. Eigenlijk is je glas water wel viereneenhalf miljard jaar oud!

Waarom vult de tandarts gaatjes?

2010-11-25T01:08:00.000-08:00

Op 21 november was de derde lezing van Museum Boerhaave waarin we op de tandartsstoel van prof. dr. Marie-Charlotte Huysmans belandden. Mevrouw Huysmans is een wetenschapper in endodontologie en cariologie, over dit laatste, de wetenschap van tandbederf, ging dit college.

Waarom hebben we tanden?
We hebben tanden zodat we kunnen praten zonder te slissen, om er mooi uit te zien maar ook natuurlijk om te eten. Als je kijkt naar wat we eten dan hebben we eigenlijk helemaal geen tanden meer nodig. Vroeger aten we rauw vlees maar nu koken we alles heel goed waardoor we onze tanden niet meer zoveel hoeven te gebruiken. Baby’s hebben geen tanden omdat ze alleen maar melk drinken en pap eten. Sommige oude mensen hebben ook geen tanden, deze zijn ze kwijtgeraakt tijdens hun leven. Dit kan gebeuren als je heel erg slecht eet. Van weinig vitamine C kunnen je tanden uitvallen, maar in de meeste gevallen hebben oude mensen geen tanden meer omdat de rotte tanden getrokken zijn!

Wat zijn tanden precies?
Onze tanden bestaan uit een sterke laag glazuur, dit is materiaal dat harder is dan bot en waar heel veel mineraal inzit. Dan komt er een laag tandbeen, dit is zachter en elastischer dan glazuur en leeft eigenlijk een beetje. Het leeft omdat er allemaal kleine kanaaltjes inzitten waar uitlopers van de zenuwen doorheenlopen. Het binnenste gedeelte bestaat uit deze zenuwen, die pijn kunnen veroorzaken als je iets kouds drinkt of als je een gaatje hebt.

Hoe raken tanden beschadigd?
Harde klappen kunnen ervoor zorgen dat tanden breken maar ook zonder dit soort ongelukken kunnen tanden beschadigd raken. Glazuur kan veel slijtage aan. Er is alleen één ding waar glazuur en tandbeen helemaal niet tegen kunnen: zuur. Zuur is niet alleen wat zuur smaakt, met veel toegevoegde suikers verdwijnt deze smaak, maar alles met een lage pH-waarde. Koffie heeft een pH-waarde van ongeveer vijf maar cola, als grote boosdoener, wel zo laag als 2,6. Als je iedere dag twee liter cola drinkt en dat vijf jaar lang doet dan is je glazuur helemaal kapot. Wat ook heel zuur is, is maagzuur. Ook veelvuldige oprispingen kunnen het glazuur beschadigen.

Zorgen die beschadigingen dan voor gaatjes?
Gaatjes worden niet veroorzaakt door zuur maar door suiker. Cariës, de ziekte die gaatjes veroorzaakt, heeft als grote boosdoener tandplaque. Tandplaque is een laagje bacteriën die vastzitten op je tanden met een zelfgeproduceerd laagje ‘lijm’. Dit zijn dus geen voedselresten of andere viezigheden die je makkelijk weghaalt, maar bacteriën die daar leven en met je mee-eten. Hun lievelingseten is suiker. Dit eten ze lekker op en wat ze dan vervolgens uitpoepen is zuur. Zuur is nou precies waar onze tanden niet tegen kunnen, zo ontstaat er een gaatje!

Waarom vult een tandarts gaatjes?
Tandplaque zit voornamelijk op plekken waar we niet goed bij kunnen met onze tandenborstel, in groeven en tussen kiezen. Daar zit de tandplaque en dus ook de gaatjes. Een gaatje begint met ontkalking van het glazuur, dan verdwijnen de mineralen uit deze sterke laag, wat je kan tegengaan door met fluoride te poetsen. Als het een klein gaatje is, of je er nog makkelijk bij kan met poetsen, dan kan goed poetsen zorgen voor herstellend glazuur. Maar als het gaatje erg diep zit, pijn doet of erg in het zicht zit, dan gaat de tandarts het gaatje vullen.

Leukste vraag: Waarom hebben sommige mensen zulke gele tanden?
Glazuur is eigenlijk niet wit maar doorzichtig, in de loop der jaren wordt dit alleen nog maar doorzichtiger en het tandbeen, dat daaronder zit, geler. Je ziet het gele tandbeen door het doorzichtige glazuur heen. Door ook nog eens niet goed te poetsen komt er nog een gele laag tandplaque overheen en zien de tanden helemaal niet meer stralend wit!

Dit artikel is verschenen in het Leidsch Dagblad, 24 november 2010.

Hoe blijf je warm in een prehistorische winter?

2010-11-18T08:10:00.000-08:00

Zondag 7 november vertelde drs. Luc W.S.W. Amkreutz in het Rijksmuseum van Oudheden hoe je warm kan blijven in een prehistorische winter. Luc Amkreutz is conservator Nederland Prehistorie in het Rijksmuseum van Oudheden.

Waarom moeten we eigenlijk warm blijven?
In tegenstelling tot veel andere diersoorten heeft de mens een hogere lichaamstemperatuur dan hun omgeving. De temperatuur bij mensen ligt rond de 37 graden Celsius. Die temperatuur probeert het lichaam constant te houden. Een onderdeel van de hersenen, de hypothalamus, werkt daarbij als een soort thermostaat. Oververhitting kan erg gevaarlijk zijn. Als je het te warm krijgt, dan ga je zweten waardoor je weer afkoelt. Andersom kan je lichaam het ook koud krijgen. Je gaat dan rillen en kan uiteindelijk onderkoeld en bewusteloos raken. Om dat te voorkomen moeten we dus warm blijven.

Had de vroege mens het vaak koud?
Vroeger was het vaak een stuk kouder en guurder dan nu. Zeker tijdens een ijstijd. In de prehistorie leefden hier Neanderthalers. Zij konden goed omgaan met de kou. Hun lichaam was er meer op ingesteld dan het onze. Zo waren ze kleiner en gedrongener en hadden ze dikke spieren. Die combinatie van een kleiner lichaamsoppervlak, kortere ledematen en dikke spieren helpt. Een kleiner gedeelte van je lichaam staat namelijk bloot aan de kou en door die dikke spieren en wat vet bouw je ook een beschermende laag op. Daarnaast waren Neanderthalers voortdurend in de weer. Ze moesten hard werken om aan genoeg vlees te komen.

Hadden ze warme kleding in de prehistorie?
We vermoeden dat de Neanderthalers huiden gebruikten om zich warm te houden, maar dat was waarschijnlijk geen echte goede kleding. Dat gebeurt wel als de moderne mens zo’n 40.000 jaar geleden het koude Europa binnenkomt. Een van de mooiste voorbeelden daarvan is Ötzi, ‘de ijsmummie’. Deze man leefde meer dan 5000 jaar geleden. Zijn lichaam raakte kort na zijn dood bedekt door een gletsjer. Daardoor is zijn kleding bewaard gebleven. Ötzi bleek uitstekend voorbereid op de koude omstandigheden. Hij droeg een geitenleren lendenschort, warme beenbeschermers van geitenleer,een knielange leren jas, een mantel van geknoopt gras en een warme bolle muts van berenvacht. Vooral zijn schoenen waren bijzonder. Die hadden namelijk brede zolen om extra grip te hebben op de zachte sneeuw en aan de binnenkant zat een soort netstructuur waarachter hooi gestopt was. Lekker warm dus!

Maakten ze ook vuur?
De oudste vuurtjes zijn tenminste 400.000 jaar oud en werden aangestoken door de Homo erectus, een verre voorouder van ons. Vuur maken was niet makkelijk. Het kon op verschillende manieren: Je kon een staafje hout tussen je handen op en neer rollen. Op den duur ontstond er een brandend kooltje. Vervolgens kon je met dat kooltje in drooggewreven gras een beginnend vuurtje maken. Iets makkelijker ging het als je een vuurboog gebruikte, waarbij de boor werd aangedreven door de leren pees van de boog. Moeilijk was het om vuur te maken door middel van percussie. Je sloeg dan met een stuk vuursteen langs een knolletje pyriet of markasiet. Door de zwavelijzerverbindingen in deze stenen ontstaan er snel vonken. De vonken ving men meestal op met het binnenste van de tondelzwam,wat erg brandbaar is. Ötzi had ook zo’n vuurslag en stukjes tondelzwam bij zich.

Zijn er nog andere manieren om warm te blijven?
Men kon een schuilplaats opzoeken, zoals een grot of overhangende rots. Ook maakte men tenten, hutten en later boerderijen en huizen. Het vee stond vaak binnen gestald wat extra warmte gaf. Daarnaast heeft het ook met gewenning te maken. Kleding is lang niet altijd zo handig. De Selk’nam die in het koude en gure Vuurland woonden droegen bijvoorbeeld vrijwel geen kleding. Door de wind en regen werd die namelijk voortdurend nat en droogde niet goed. In plaats daarvan wreven ze zich in met vet en olie en bleven ze buiten voortdurend in beweging, net als tegenwoordig wielrenners en sommige zwemmers!

Hoe komen planten stiekem naar Nederland?

2010-11-18T04:59:00.000-08:00

Op 10 november vertelde bioloog Leni Duistermaat in de Hortus Botanicus over planten die stiekem ons land binnenkomen.

Bedoel je dat de planten het land in gesmokkeld worden?
Nee, het gaat om planten die als een soort verstekelingen meekomen en om planten die hier legaal naartoe gebracht zijn maar ontsnappen uit tuinen en vijvers en vervolgens grote problemen geven.

Welke problemen?
De vader van een van de kinderen had bijvoorbeeld blaren gekregen door de Reuzenberenklauw. Die plant heeft brandharen waar sap uit komt. Dat voel je haast niet, tot je in de zon komt: dan geeft het geweldige blaren als je er gevoelig voor bent. Veel mensen krijgen enorm hooikoorts van het stuifmeel van Alsemambrosia.

Hoe kunnen planten zich verplaatsen?
Planten reizen vooral als zaden. Door de lucht, zoals de pluizen van een paardenbloem; door water, zoals de kokosnoot die lange afstanden over zee aflegt. Sommige planten schieten hun zaden weg, zoals de reuzenbalsemien. Of ze haken in de vacht van dieren, kleven aan de poten van vogels, laten zich opeten en elders weer uitpoepen. Eekhoorns en vogels verstoppen nootjes en vergeten ze weer op te graven. De spuitkomkommer, die als een soort champagnefles gaat spuiten als hij afbreekt en z'n zaden zo ver verspreidt, leek de kinderen erg leuk; ze zagen wel voor zich hoe je daardoor natgespoten kan worden.

Zo hebben planten zich altijd verspreid.
Inderdaad, het gaat geleidelijk. Problemen ontstaan meestal door ingrijpen van mensen. We voeren vogels met zaad waartussen zaad van uitheemse soorten zit. Mensen halen planten van over de hele wereld als medicijn, voor voedsel, omdat het mooie planten zijn. Met die planten kwamen ook onkruiden mee. Mensen zijn meer en sneller gaan reizen. Daardoor komen de planten snel hier, maar hun vijanden komen niet mee. De nieuwe, exotische soort kan al zijn energie steken in groeien en zich voortplanten, terwijl inheemse planten energie kwijtraken doordat allerlei rupsen en kevers van ze eten. We kopen tuin- en vijverplanten die gaan woekeren en verwilderen. Dat lijkt niet zo erg: de kinderen vonden dat die waterplanten best coole slierten zijn, ze wisten dat er voor de kust van Californië zeeleeuwen tussen zwemmen. Maar als hele kanalen ermee dichtgroeien en het water niet meer afgevoerd wordt krijg je overstromingen en kan er geen schip meer door. Het kost veel geld om de planten weg te halen.

Is er iets tegen te doen?
De kinderen vonden dat het leger maar moest helpen, omdat invasieve planten een soort vijanden zijn. Maar zelfs dan krijg je invasieve soorten niet weg. Je kunt beter zorgen dat ze niet het land in komen. Dan moet je eerst wel veel van de planten weten. Onderzoekers kijken welke zaden er in zaadmengsels zitten, welke planten woekeren en welke niet, en welke onkruiden er stiekem meereizen met potplanten. De waterplantenverkopers hebben bijvoorbeeld afgesproken dat ze soorten die erg woekeren niet meer verkopen. Je mag ervan uitgaan dat planten die je gewoon netjes in de winkel koopt geen problemen geven. Mensen moeten genieten van vogels in de tuin en mogen die vogels best voeren, maar het zaad niet in de natuur strooien.

Vonden de kinderen je verhaal interessant?
Ik geloof het wel, maar het mooiste vonden ze de kleverige zaden en vruchten die ik had meegebracht zoals hondstong, klit en kleefkruid. Ze plakten er elkaar en zichzelf mee vol en gingen tevreden naar huis.

Leukste vraag: zijn alle nieuwe planten verkeerd?
Exoten, soorten van andere continenten die door menselijk toedoen hier zijn gekomen, zijn niet welkom als ze schadelijk zijn voor de biodiversiteit, de volksgezondheid, de veiligheid, of economische schade aanbrengen.

Dit artikel is verschenen in het Leidsch Dagblad, 17 november 2010.

Kan ik een dino opgraven in mijn achtertuin?

2010-11-10T07:52:00.000-08:00

Zondag 7 november 2010 gaf paleontoloog John de Vos in Naturalis een college over dinosauriërs, getiteld ‘Kan ik een dino opgraven in mijn achtertuin?’

Wat is een dinosaurus?
Dino’s zijn reptielachtigen die al jaren zijn uitgestorven. Ze leefden van zo’n 250 tot 65 miljoen jaar geleden. Dat tijdvak noemen we het Mesozoicum, met de drie periodes Trias, Jura en Krijt. Dino’s leefden op het land. Goed onthouden, want de dieren die toen in het water leefden noemen we geen dino’s! Hoewel dino’s dus reptielachtigen zijn, waren het warmbloedige dieren, net als de mens. Tegenwoordig worden steeds vaker kenmerken van zoogdieren aan dino’s toegeschreven, zoals het leven in groepen. Overal ter wereld worden dinofossielen gevonden. Dat is ook niet zo gek, want de wereld zag er al die jaren geleden heel anders uit. De werelddelen vormden als het ware een supercontinent: Pangea. In Nederland hebben miljoenen jaren geleden dus ook dino’s rondgelopen!

Betekent dat dat ik in Nederland een dinoskelet kan opgraven?
In Nederland is nog nooit het skelet van bijvoorbeeld een tyrannosaurus rex opgegraven. Wat voor skeletten dan wel? In de steengroeve van Winterswijk (waar je zelf mag zoeken!) worden regelmatig fossielen opgegraven. Zo ook ‘nothosaurus winkelhorsti’, die nog niet zo lang geleden in Naturalis te bewonderen was. Die hagedisachtige leefde in het Trias. Daarnaast zijn in Limburg, in de ENCI-groeve, fossielen te vinden. Daar is de schedel van een mosasaurus opgegraven rond 1770. Die leefde in het Krijt. Onder het bewind van Napoleon is het fossiel naar Parijs overgebracht, war het nu nog steeds te zien is. Van de Juraperiode hebben we geen lagen in Nederland.

Hoe komen dino’s aan hun naam?
Richard Owen kwam in 1841 met de naam dinosaurus. Dino betekent verschrikkelijk, saurus betekent hagedis. Lang voordat dinofossielen als zodanig werden benoemd, werd gedacht dat het de resten waren van enge monsters zoals draken. De eerste dino die werd benoemd, is de iguanodon. Het stel Mantell vond in de negentiende eeuw fossielen in Engeland, waaronder een grote tand. Die tand leek erg op die van een leguaan, hoewel eerst werd gedacht dat het de tand van een neushoorn was! De naam van deze dino is eigenlijk heel logisch: iguana betekent leguaan, odon betekent tand. In België zijn erg veel iguanodonten gevonden. In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel zijn die skeletten te bekijken.

Hoeveel soorten waren er eigenlijk?
Er zijn te veel soorten om op te noemen. De seismosaurus was met zijn lengte van vijftig meter het grootst. De kleinste dino was de compsognathus, die ongeveer een meter groot was. De argentinosaurus was het zwaarst, deze dino woog ongeveer 100.000 kg. Er waren dino’s met stekels, zoals de ankylosaurus of de stegosaurus. Andere dino’s hadden hoorns, zoals de triceratops. In Naturalis kun je de schedel van de triceratops bekijken.

Wat aten dino’s?
Er waren dino’s die andere dino’s aten , zoals de tyrannosaurus rex. Dino’s aten vlees of planten, want ze waren dus carnivoor of herbivoor. Er bestonden geen omnivoren (alleseters). Het voedsel verteerden ze met behulp van maalstenen. Dat zijn stenen in de maag die eigenlijk de functie hebben van onze kiezen; het eten vermalen. In Naturalis liggen maalstenen in de Oerparade, bij de camarasaurus. Die mag je aanraken.

Leukste vraag: kan ik dus een dino opgraven in mijn achtertuin?
In een doorsnee Nederlandse tuin is dat lastig. Om in de goede lagen in de grond te komen, moet je kilometers diep graven. Zelfs met goede zin is dit bijna onmogelijk. Als je graag een schat wilt vinden, moet je in de steengroeve van Winterswijk zoeken.

Dit artikel is verschenen in het Leidsch Dagblad, 10 november 2010.